CHAPCHAR KUT CHIBAI
Chapchar Kut 2017 chu Pathian hruaina in kan lo thleng leh dawn ta reng mai. A va lawmawmin a va hlimawm em! He Kut lo thleng tur pual hian Zofate, Mizoram chhunga cheng zawng zawngte leh India ram state hrang hranga chengte nen, khawvel hmun hrang hranga Zofa awm zawng zawngte chibai kan buk a che u.
Mizoram State leh a ṭhenawm Manipur, Tripura, North Cachar Hills, Meghalaya leh tuna Zoram pawn lo ni ta Lentlang dung leh Thantlang dung te, Mizoram ni reng ṭhin Chittagong Hill Tracts tia British hovin an vuah, Sazek tlangdung leh Lungsir tlangdung te, Samak tlangdunga chengte tan phei chuan a lunglen thlak lehzual hlein kan hria. Ṭhal romei a zam chiai a, duh angin tlang leh mual vel pawh mit lawng chuan a hmuh thui theih lohva. Mahse, he Kut lo thleng turah hian Kutpui lawm turin Zoram mipuite chu a hmei a pain kan inbuatsaih leh ta mup mup mai. Kan zavaiin hmun khatah Kut hi hmangho thei lo mah ila, mahni hmun ṭheuhah he ni pawimawh, Zofate Kut ropui ber hmang tur hian in lo inbuatsaih ve kan duh khawp mai.
Zofate hi kum zabi sawmpakuana daih tawhah khan British hovin kan ram min rawn awp aṭang khan hmun thumah kan ram chu an ṭhen darh a. Khatih hunlai khan India ram hnam lian zawk, Marathi te, Punjabi hote leh Bengali hote angin keini Zofate khan Confederation mumal tak pawh kan nei lova. Kan Lalte khan ‘mahni seh seh mual hrangah’ tih ang mai khan mahni khua leh tuite kha min awp ve kha a ni a. Chutianga mahni khua ṭheuh awpa kan lalten ro an rel lai khan - khatih hunlaia khawvel sawrkhar chak leh thil tithei ber British ho khan kan lalte chu an rawn hneh nghauh nghauh mai a.
Kan Lalte ram awp Thantlang leh Lengtlangdung zawng zawng, Ṭiau lui chhaklam zawng chu Chin Hills tia vuahin Burma ramah an rin lut daih a. Tun thleng hian Chin Hills tih hming puin Burma ram a lo ni ta. A mual, tlangdung leh lui leh kawrte hming zawng zawng, tuihna leh sihtui zawng zawngte chu Zofate hming vuah ang ang la pu vek siin Burma ram a lo ni ta daih a. Kum zabi tel tehmeuh sawrkhar hrana kan awm hnuah pawh Zofate chu kan la in hmangaihin kan la in ngaina tawn em em reng a. Kan thinlungah hian inngainatna leh induhsak tawnna kan la nei reng a nih hi. Hei hian Zofate chu sawrkhar inrelbawlna hrang daihah awm mah ila - hnam khat, unau chhul khat chhuak kan nihzia a tarlang chiang hle a ni.
Burma ram lama Chin Hills hming vuaha Zofate an awp ang chiah chuan - Ṭiau lui leh Khawthlang tuipui leh Langkaih lui inkar zawng chu Lushai Hills tia vuahin India rama British Governor te awpna hnuaiah an dah leh a. A hnu zelah Lushai Hills chu Mizote nawrna avangin 1954 aṭang khan Mizo District tia vuahin Assam ram hnuaia District pakhat hnuaiah min dah a. Chu Mizo District chu kum 1972 January aṭang khan ‘Mizoram’ tia vuahin India rama Union Territory (UT) pakhatah min dah leh a. Chu Union Territory chu India sawrkhar leh Mizo National Front (MNF) te inremna 1986 angin 1987 February ni 20 khan Mizoram chu India ram State-ah hlankai a lo ni ta a. A lawmawm hle na a, British hoin kan ram hmun thuma min ṭhen avangin hmun khat chauh India ram State kan ni hi lawm a kim thei lova. Hnam khat, ṭawng khat hmang, sakhaw pakhat vuan Mizote khawvel ram pathumah ṭhen darha kan awm hi kan kutpui Chapchar Kut a lo thlen hian kan ngaih che u a zual a, “Nakumah chuan Jerusalem-ah aw!” Judaten an tih angin engtikah emaw chuan Aizawl tlangah hian Chapchar Kut lawmin hlim takin kan la chai ho ang chu, kan ti a ni.
Zofate Kut hlimawm ber Chapchar Kut a lo thlen hian Zofa zawng zawngte hnena kan sawi nawn duh chu - Chapchar Kut hi inremna Kut a ni a. Kan pi leh pute hun aṭanga vawiin thleng hian hlimna leh lawmna Kut ni satliah mai lovin ‘inremna kut’ a nih hi i hre thar leh theuh ang u. Kan pi pute khan sa hrang leh doral kara an awm chung khan Chapchar Kut a lo thlen dawn meuh hi chuan nupa lo inti tlan mek te pawh inpumkhat leh duhin an in ko haw leh hram ṭhin a. He Kutpui hi chhung tinin inrem tak leh hlim taka hman ṭheuh an duh avangin kut thlen hma chawlhkar hnih vel lai la awmah Kut sa an zawng ṭan ṭhin a. Kut niah an chhungte sa hmehpui hram tumin chhung tina mipa puitling tawh phawt chuan sa hmeh tur an ngaihtuah ṭhin.
Ram lama sa an va lak theih loh ṭum chuan ar tal an talh a. Ar talh tur an neih loh chuan artui tal an chhum ṭhin. Chutiang chuan an neih leh ban phak tawka tui ber sa leh artui an hmehpui ṭhin. Chunga Pathian malsawmna azarah Zofate pawhin ei leh bar leh kawng tinrengah hma kan sawn ve zel a, tunlai chhanah Kutpui a sa hmeh thei lote pawhin artui tal chu kan hmeh ve thei turah in ngai ila. Hawh u, Zofa zawng zawngten sa emaw artui emaw tal chu hemi tuk na na na hi chuan chawhmeh atan hman i tum hram teh ang u.
A pawimawh ber zawk chu chhung tin leh mitinte hi inremin i awm tlang ang u. Kan Kutpui Chapchar Kut kan hmang a ni si a. Hetih mek lai hian Chapchar Kut Organising Committee chuan Kumin 2017 Chapchar Kut thupui atan “Aia upa zah” tih chu a thlang a, hei hi thil lawmawm tak a ni. Keini Mizote hi kan pi leh pute aṭangin aia upate zah thiam leh an thuawih thei hnam kan ni a. Pathianin chenna leh eizawnna tur ram min pekah hian aia upate zah thiam zela nun tum tlang ila. Kan hmuingilna tur pawh a ni ngei ang tih ring tlat ila.
Siamtu Pathian zah leh ṭih chungin aia upate zah thiam zel chunga kan mimal nun ṭheuh hi hmang fimkhur turin kan in ngen a ni e. Chapchar Kut Chibai vek ule.
- R. Hmingthanzuala, Director, Art & Culture Deptt, Mizoram: Aizawl