Josua Ni tihdin : Physics tarmit aṭangin...
Thuhma: 26th November, 2016 khan Josua Ni tih din chungchang Revd Chuauṭhuama ziak chu Facebook leh WhatsApp lamah a darh chiam a. Kei pawh miin min lo thawn ve a.
Revd Chuauṭhuama khan ṭawngbul (Hebrai) aṭanga chhuiin Ni chu tihding lem loin a chet dan pangngaiin a che reng a mah se a sa lo a, a duai zawk niin a sawi. Chumi awmzia chu Bible-a thiltihmak (miracle) kan hmuh pakhat chu a lo mak lem lo niin a hrilhfiah tihna a ni a. Joshua’n Ni a tihdin chungchang hi Science (Physics) tarmit aṭanga thlirna ziah ve hrim hrim a ṭhain ka hria a, ka lo ziak ve a ni.
Ni tiding turin engnge ngai?
Ni hi khawvel hian a hel a, vawikhat a hel chhuah hian kum khat chiah a ni (Ni pawh hi a che a mah se sawi tel lo mai ang, a sawlsam zawk nan). Tin, khawvel hi chhimtawp (North Pole) aṭanga thlirin sana her loh danin a vir veleh thung a. Vawi khat a vir chhuah chiah hian ni khat chiah a ni ṭhin. Chumi awmzia chu kan khawvel hian chet dan chi hnih a nei - Ni a hel kual avanga che (rotation around the sun) leh kaihbu a vir anga amah vir ve hrim hrim (rotation about its own axis) te hi a ni. Ni tiding kan tih hian a awmna ngaia awm tihna a ni. Chuti anga Ni awm tir tur chuan kan khawvel hi a vir tawp tir a ngai a, tin second khat lekah km 30 laia chaka ni a hel kual pawh hi kan tihtawp a ngai bawk a ni. A chet dan pahnih kan tihtawp ve ve hian Ni chu a ding reng tawh mai dawn tihna a nih chu.
Harsatna a awm thei em? A bulṭhut aṭangin chhui ang
Isua Krista pian hma daih khan Aristotle chuan heti ang hian a lo zawt daih tawh a: ‘Khawvel hi van boruakah hian a thlawk a nih chuan lung kan vawr hian engah nge kan vawr chhohna hmunah vek a lo tlak let leh? Boruaka a awm chhung khan khawvel hi a chet si chuan kan vawrna hmun aṭanga a piah deuhah a tla dawn lawm ni?’ tiin. Sawifiahtu an awm loh avangin khawvel hian Ni a hel an ring lo a ni.
Galileo-a’n a aia nasa zawkin Khawvel a che a ni tih ngaihdan kha a lo cho tha veleh a. Ani chuan ‘Khawvel hi second khatah kilometres 30 vela chaka a thlawh chuan engah nge lung kan vawm hian kan vawm chak zawng leh Khawvel kal chak zawng hi kan belh ngai loh? Lung vawm chak zawng ringawt hi kan hriattheih chin a ni a, Khawvel kal chak zawng hi belh tel ila chuan a na viau dawn si a’ tih hi a ni a. Kan hrethiam em aw? Rifle mu hi darkar khatah km 4,500 vela chaka thlawk thei niin chhut a ni a. Kan khawvel hian Ni a helin darkar khatah km 107,000 zeta chakin a thlawk fuau fuau a. Chuti a nih chuan lunga mi kan vawm hian kan thlawh chak zawng han belh tel ta ila tual kan that teuh dawn tihna a ni. Mahse chuti ang chu a thleng ngai lo.
Amah vekin a hrilhfiahna dik a ngaihtuah chhuak a. Lawng chhungah chuang ta ila, lawng chu a tlan chak dan pangngai rengin tlan reng sela, chuan lung vawr ta ila, lung chu kan vawr chhohna zawnah tak a lo tla leh dawn a. Mahse lawng kha lung kan vawr chhhoh hnuah tlan chak thut ta sela emaw tlan muang thut sela emaw ding thut ta sela lung kha kan vawr chhohna hmun ni lo hmun dangah a tla dawn a lo ni a. Chumi awmzia chu khawvel hian Ni khi hel mah se a hel hian a hel chak zawng hi a pangngai reng vangin lung kan vawm paw’n khawvel thlawh chak zawng kha belh a ngai lo a, chuti ang zelin lung kan vawr pawhin hmun dangah tla lovin kan vawr chhohna hmunah bawk a lo tla leh mai zel a ni.
Thil buaithlak a awm ta!
Atira kan sawi angin Ni tiding tur chuan khawvel hi a vir loh a ngai a, tin Ni a hel loh pawh a ngai a ni. Mahse chuti ang chu thleng tak tak ta se lung kan vawr chhoh hnuah lawng a din avanga thil a thlen ang chiah khan a thleng dawn tihna a ni. Awlsamtein sawi tum leh chhing teh ang: motor chak taka i khalh lai kha han tiding thut mai la i din hnuah pawh i taksa chu kal zel duhin hmalamah i awn nasa viau dawn a ni. Kan khawvel kiar lai ber (equator) hi darkar khatah km 1,600 vela chakin a vir nia chhut a ni a. A nih chuan Ni a hel kual chak zawng nena kan chhut tel phei chuan khawvela thil awm zawng zawng hi van boruakah kan thlawk chhuak vek ang a, thlalem (satellite) an kahchhuah ang maiin kan inkap chhuak vek dawn tihna a ni.
A chhan chu khawvel hipna aṭanga tal chhuak tur hian (escape velocity) darkar khatah km 40,000 chauh a ngai a ni! Tuifawn nasa tak (tsunami), lirnghing, leh chhiatna tinreng a thleng dawn tihna a ni. Chu chang a ni lo, kan khawvel hian Ni hel lovin a ding a nih ngat chuan Ni aṭanga hipa lo pawtlettu chu a awm tawh dawn lova kan khawvel hi Ni lam panin a thlawk phei dawn tihna a ni. Ni va thleng tur hian ni 65 vel a mamawh dawn niin chhut a ni. Chumi awmzia chu Ni kan va thlen vaih chuan keimahni chu sawi loh tuifinriat, thing leh mau leh leihnuai zawng zawng hi rawhtuina mei-a thlak ang maiin a kang tuiral vek dawn tihna a ni!
Amor-ho pawh an tlawm bik lovang!
Josua leh a hoten Amor mite an beih lai khan Ni kha ding tak tak ta sela chuan a chunga kan sawi ang khian an zavaiin an thi vek dawn! Science tarmit aṭanga thlir chuan tumah an dam chhuak dawn lo a nih chu! Tin, nang leh kei pawh hi kan piang kher lovang. Heti ang thil hi tuilet ai pawha hlauhawm zawk a ni! Mahse Ni chu a ding ngei si a ni!
Thilmak chhui sen loh kan Pathian!
Atom aṭanga universe thlenga siamtu Pathian tan hian engmah tih theih loh a awm lo! Bible hian a ding e a tih chuan a ding a ni mai. Mihring thiamna leh finna hian a hrilhfiah zo ngai lovang! Mosia’n tuipuisen a vaw chat tiin Bible-ah a inziah chuan a vaw chat a ni mai; chuti ang zelin Elija pawh Choakin an chawm tih hi rin mai a ṭha. Miracle hi kan hrilhfiah zel dawn a nih chuan mipa chi tel miah lova Isua lo pian dante hi hrilhfiah tum zel ila... hengte hi medical science aṭanga thlir chuan kawng a ping khawp mai! Thil theih a ni ngai lo! Tin, arsi (Ni) kan sawi kai bawk a, khawchhak lama Arsi - mifingte Isua pianna kawhhmuhtu, nausen awmna chung zawn a thlen chauha ding ta pawh kha sawifiah tum ila, a va han hautak dawn em! A tam mai sawi sen a ni lo!
Mak leh awih har ka tih ber ṭhin chu - misual nung tlak lo min chhandam tura lei leh van lal berin a lalna hlipthlaa mihringa a lo chang a, kraws kawng a lo zawhna hi a ni. A khawngaihna, a zahngaihna, a hmangaihna leh lainatna hi mihring thiamna leh finna hmanga hriatthiam emaw hrilhfiah thiam theih emaw chi niin a lang lo! Pu Chawngkhupa pawh kha khawvel finna leh thiamna lamah engmah a ni lo, in leh lo pawh a nei lo. Amaherawhchu, Thlarau Thianghlim puihna avangin a hre fiah em em thung si a ni.
- Krista Roluahpuia, IIT Bombay