Written by
R.Zomawia

Chapchar Kut pualin... Hnam zia i vawng nung zel ang aw!

Kan pipu-te hunlai aṭanga kan hlut em em, kan hnam zia (culture) ti lang thei tur zingah chuan ‘Chapchar Kut’ hi a ni awm e. Kum 2017 Chapchar Kut chu kan lo hmang liam zo leh ta. Tun kum atana hun liam tawh mah nise, kan kutpui hlut em em hi kum tin kan la hmang dawn tho tho a, hemi chungchanga thu han ṭheh hi chu a tlai chuang lo turah ka ngai. A pawimawh em avangin hmanlai Chapchar Kut hman dan aṭanga a ṭha zawnga kan zir hi a ngai tak meuh meuh a ni.

Pathian ringtu kan nih tawh miau avangin kan kut hman dan te pawh hi kan zir loh chuan nun tlakchhiatna atan te pawh a hman theih a, uchuak tak leh hleihluak tak, Kut a nihna pel rawk, Kristianna nun nena inhmeh lo, buaipui ngai hi kan ther fur zawk ang tih a hlauhawm. Chuvangin, kan culture tinung tho si, hmanlaia kan Kut pawimawh thlauhthla si lova kan kal thiam a ngai a ni. Christian nun nena chawm pawlh mualphona kha kan lan chhuahtir mai ang tih erawh a hlauhawm hle. Mizoten kutpui pathum kan nei a, chungte chu Chapchar kut, Mim kut leh Pawl kut te an ni. Chapchar kut tih loh hi chu chuti lutukin kan thinlungah a langsar lem lo niin a lang. Chapchar kut hi an hman hun chu lo vah zawh, Mizo thlaa Vau Thla (March) ah a ni. He hun hi awllen lai takte a lo ni bawk a, vahchap pho ro lai hun a ni a, a hmingah pawh ‘Chapchar Kut’ tih a ni.

Zu nen hlim takin hun an hmang ṭhin:- Tlangau a rawn au a, “Khaih, khaih, khaih... lo ngaithla ṭheuh rawh u khai, kut chhung reng rengin mi tin, chhung tin hlim taka awm ṭheuh tur. Tumah innghirngho leh inhau lovin, inngeih tlang dial dialin awm ila, thlamuang leh hlim takin kut hi kan hmang ṭheuh tur a ni.” Chapchar kut lo thlen dawn hi chuan chhung tinte kawng hrang hrangin an inbuatsaih ṭhin a, theihtawpin hna an thawk a, a ni a lo thlen meuh chuan mualah in tin aṭangin zu bel pa hovin an rawn pe chhuak a. Nula leh tlangval chu mual laiah chuan inkarthlakin an ding kual a, tlangvalin nula an kuah ṭhin; nula erawh chuan tlangval an kuah ve ngai lo ni awm tak a ni. Hlim takin lam an thai mup mup mai ṭhin a ni. Chapchar kut hi rilru inpawh takin, buaina siam lovin mitin ten an hmang a, nuam an ti em em ṭhin.

Kan culture pawimawh tak hi a ral mai loh nan YMA ten theihtawp an chhuah a, he ni bik hi chu sawrkar pawhin chawlhah a puang a ni. Mizo culture lanna ber pakhat a nih avangin chawlh puan pawh a phu hliah hliah awm e. Hmanlai hman dan leh tunlai hman dan chu inan lohna tam tak awm mah se han danglam bik em emna tur chu awmin a lang lo. Mi tam tak chuan ‘tunlai alawm, hmanlai angin a hman theih tawh loh’ te kan ti. Phuahchawp eng eng emaw te kan han telh zeuh bawk a, kan ṭawngkam lar tak hi chu ‘tunlai mil’ tih hi a ni.

Kan ṭhalaiten an hriat lar ber pakhat chu zu hi a ni awm e. Hmanlai kan pi leh pute pawhin zu nen hun an hmang alawm tih hi an ṭanchhan lian tak pakhat a ni a, mah se hmanlaia zu an in dan leh tunlai zu indan inan lohzia te hi kan hriat a ngai. Hriat chauh ni lovin kan ṭhalaite zu an lo in dan kha kan fah mawlh mawlh a ngai a ni. Hmanlaiin zu chu an in ṭhin ngei alawm, mah se tumah an intibuai ve ngai reng reng lo, tumah kha pawr takin an awm ngai lo, midangte tihbuai hlau reng rengin tlangval zu in ho kha an veng ren run lem lo. Tunlaiah thung chuan ṭhalai naupang te te zurui hmuh tur an tam em em a, Lammual-ah han kal ila, zurui pawr em em, hmun ṭhenkhata lo insual leh intibuai hmuh tur an tam hle. Zu an ruih luat tuk avangin police te pawh an hah phah em em ṭhin a ni. Hetiang a nih chuan Chapchar kut hi zu in na hun atan an rilru-ah a riak reng dawn a, ‘Chapchar kutah rui hnapin aw’ an ti mai tawh dawn a ni. Zu hmun hlimna-in Chapchar kut hi an hmang tihna a ni. Kan culture lanna pawimawh tak a nih rual rualin zu chungchangah hi chuan tunlai nunphungah hi chuan kan zo lo hle a ni.

Mahni thawhchhuah hmang ngeiin hun an hmang ṭhin:- Kan pi leh pute hunlai kha chuan Chapchar kut hlim taka an hman theihna turin chhung tinten theihtawp an chhuah ṭhin. Kut lo thleng tur hi an ur lawk em em a, hna la zawh loh te, kut ni atana ei leh in tur hnianghnar taka an neih theihna turin hna an thawk nasa hle ṭhin. In tinin zu bel an sa a, naupang te pawh tumah an awl ngai lo. Chapchar kut hman hi a hautak a, a hautakzia an hria a, nasa takin hna an thawk ṭhin a ni. Khaw roreltu Lalte kutah kut hmanna tur pawisa an ring mai lo, Lal tum turah an dah lo a ni.

Hmanlai nen inang tawh lo mah se Chapchar kut kan hman dan hi inang thei bera hman theih a ni tih hi kan inzirna tur a ni ang. Hmanlai chuan Lal an nei a, an lal hle ṭhin. An zah bawk a, lalin tih tur a sawi chu thuawih takin mipuiten an ti mai ṭhin. Tunlai Chapchar kut kan hman dan erawh inbihchian deuh kan ngai a ni. A senso zawng zawng sawrkar tumtir kan tum vek a, department lamin sum tam tak an seng a, a ṭha viau e. Hei ai chuan kan pi puten an lo hman dan angin keimahni thawh chhuah ngatin Chapchar kut hi hman tum ila tun ai hian a va zahawm lehzual dawn em!

Chapchar kut atan chhung tinte intuak ila, YMA hian keng kawh zel sela, kan zonunmawi lan chhuahna tur te, kan tradition hum him ṭhat zawk nan te a pawimawh hle si a, tunlai ṭhangtharteah hian kan tuh mawlh mawlh a ngai a ni. Mahni culture hre lo te hi tunlai ṭhalai zingah zahna chang hre miah lo hi an tam tawh a, khawvel changkanna-in min chim eng ang mah se kan hnam zia hi kan hriat loh chuan nakin lawkah hnam boral mai tur kan ni. Chuvangin, sawrkara a senso beiseina ringawt hi paih bo daih ila, Chapchar kut kher hi chu chhung tinten hlim leh ṭha taka kan hman zel theihna turin keimahni-a kan intodelh a ngai a ni.

An rui emaw rui lo emaw pawh, aia upate zah thiam a pawimawh:- Kan pi leh pute hunlaia mawi em em chu ‘aia upate zah thiamna’ kha a ni. Aia upa ten an tirhin emaw engmah sawi lovin an thu an zawm mai ṭhin. Tunlaiah chuan aia upate zahna a awm ta lo va, naupang te pawh tirh hleih theih miah lo, thiamthu sawi zung zung te, “Ka peih lo” tia aia upate chhang mai mai hi kan tam ta. Aia upate zah thiam hi ‘pi pute ro thil hlu’ a ni tih hi ṭhangtharte hian an hre tawh meuh lo zawng a ni e. Khawlai mi hmuh lai ngei ngeiah pawh aia upa tih hriat tak, kum lamah pawh mi zahawm tak tih hriatte pawh naupang te tein zah miah lova an chhan dan te, ṭhenkhatah phei chuan kut hial thlak duhna te tunlaiah hmuh tur leh hriat tur a tam tawh hle. Hmanlai chuan chaw eihonaah te, ruai kilna hmunah te aia upate an awm chuan naupang zawkin an bar khalh ngai lo, upa berin an bar hma chuan naupangten an bar khalh ngai lo.

Upa zawkte zahna mawi takin an entir ṭhin. Upa zawkte biak dawna mawlmang taka biak mai maite kan hrat ta hle a, ka pi, ka pu, ka u, ka nu, ka pa tih hi kan hreh viau tawh hlawm nge? Mawl tak taka inbiak hi hriat tur a awm fo mai. Chin dan mawi lo tak, Mizo nunphung nena inhmeh lo tak vek a ni.

Tlawmngaihna dik hi kan ṭhangtharte-ah tihnun zel a ngai. Tlawmngaihna dik chu phut let nei lo tih te, midangte harsatna ṭanpuitu nih inzirtir a ngai; tunlai tlawmngaihna hi chu hling a nei tlatin a lang. Chapchar kut hmang hian kan zo nun ze mawi tak lo par chhuak mawlh sela, Kut ni hi ruihna hun atana hmang ringawt lovin, kan culture chawinunna dik tak atan te hmang ila a ṭha ngawt ang. A pawimawh ber zawk chu Christian nun nena inrem, ringtu nun tibuai zawnga hun hman loh hi a him ber a ni. Hmanlai zu hmun anga hman tum phet kan nih chuan tunlai mi chuan kan zo lo vang. Kohhran mite rilru tibuai zawnga kal loh hram nise a duhawm khawp mai. Hmanlai pi pute rohlu mawi tak tak a ral mai loh nan Chapchar kut hi uar zawka kan hman theih zel erawh a ṭha e.

- R.Zomawia