4 April 2017 aṭangin Middle School-ah sap ṭawng

Nikum 2016 July ni 30 chhuak Vanglaini chanchin­bu-a kan hmuh angin sorkar middle school (Class-VI to Class-VIII) zawng zawngah kumin school academic session thar April ni 4 aṭang khian lehkha inzirtirna ṭawng (medium of instruction) atân English hman a ni tawh dâwn. Hei hi kan ram zirna leh inelna dinhmun ngaihtuah hian thil lâwmawm tak leh hmasâwnna duhawm tak a ni. Hlawhtling taka kalpui tûr chuan lehkha inzirtir nân chauha hmang loin school-a inbiakna ṭawng (medium of communication) atân pawha hman a ṭha ang.

Hetih mêk lai hian, pâwl nga bîk hi middle school-a chhiar tel an la ni reng a, Mizo ṭawnga zirtir an ngaih bîk dâwn avângin eng emaw chenah chuan sap ṭawng zirna kawngah zirlai dangte an tibuai deuh mai thei. Engtin nge ni zêl dâwn?

Zirtirtute kan inpeih em?

Sap ṭawnga lehkha kan inzirtir dâwn a nih si chuan zirtirtuten sap ṭawng kan thiam ngêi ngêi a ngâi dâwn tihna a ni. Kan thiam tâwk lo a nih pawhin zirtirtu hna kan la thawk zêl dâwn a nih si chuan kan inzir thiam chawp a ngâi dâwn tihna a ni.

Tûn hma chuan zirtirtu atân trained loh lâk an ni ṭhin a, an training chawp a, an zawh hunah an thawk zui ve mai a. Chutiang deuhin sap ṭawng thiam tâwk lo kan lo awm palh a nih pawhin kan inzir chawp a ngâi ang.

Sap ṭawng hi zir peih a ngâi khawp mai a, ‘ts’ leh ‘sh’ sound mai maite pawh zirtirtu­ten kan hriat loh hian a rûkin nuihzat kan hlawh mai ṭhin. Chuvângin, zirtirtuten grammar, pronunciation leh spoken english te hi kan thiam viau a ngâi dâwn. Sorkarin thil ṭha ngaihtuahin Voluntary Retirement Scheme-te a lo duang chhuak tawh a, zirtirtu thiam lo leh fit lo deuhte chu chawlhtir an lo ni tawh a. Tûna thawk mêkte hi fit vek, thiam vek tihna ni lo mah se a hma âi chuan a zia tawh zâwk tih chu sorkarin sap ṭawng hman tawh tûr tia thuchhuah a siam ngam dân aṭang paw’n a hriat theih a, a lâwmawm hle.

Zirtirtute ṭan rual a ngâi dâwn

Headmaster kaihhruaina hnuaiah zirtirtute inlungrual taka sap ṭawnga zirtirna pêk hi kalpui a ngâi ang. Mizo leh Hindi subject zirtirtute tih loh hi chuan sap ṭawng vek an hman a ngai dâwn a, hei hi inlungrual taka kalpui chi a ni ang. Mizo leh Hindi zirtirtute paw’n class an lâk loh lai chuan sap ṭawng hi hmang thei se duhthusâm a ni. Sap ṭawnga zirtirna dawng ngâi rêng rêng lo, sap ṭawnga inbe ngâi rêng rêng lote sap ṭawnga inzirtira inbiaktir tum tûr kan nih avângin a awlsam dâwn lo. Dawhtheihna pawh kan mamawh ang.

Amaherawhchu, zirtirtute ṭangruala english vek kan hman tlat chuan zirlaite rilru a chak avângin an thiam ve thuai mai ang. Zirtirtute zinga sap ṭawnga ṭawng leh zirtir kher ṭul ti lo, sap ṭawng hmang duh tlat lo pâwl kan awm vaih erawh chuan kan hlawhtling lo ang. Zirlai tam takte paw’n sap ṭawng hi hriatthiam har an tiin ṭawng ngat phei hi chu an hrehin an harsat ang. Discipline ṭha taka lekkawh chunga zirtirna kalpui thiam a pawimawh khawp ang.

Sap ṭawng zirtir thiam chak dân ṭhenkhat

School ṭhenkhatah chuan english conversation bute an zirtir a, a ṭangkai viau a, hman reng a nih loh erawh chuan rei lo tê-ah an theihnghilh vek mai ṭhin. Chutiang deuhin word meaning thiamtir pawh hi a ṭha. Inzirtirna leh inbiaknaa hman tel fo a nih loh erawh chuan rei tak hriat theih a ni bîk lo. Chuvângin, sap ṭawng thiam chak tûr chuan ṭawng tama thumal hrang hrangte hman tam hi a ṭha ber. Zirtirtute chauhin sap ṭawng an hman renga zirlaiten an lo ngaihthlâk reng chuan ngaihthlâk (listening) chiah an thiam ang. Ṭawng (speaking) thiamtir tûr chuan zirlaite ṭawngna hun siamsak a, ṭawngtir fo a ngai ang.

Sap ṭawnga inzirtir ti sia Mizo ṭawng telh fo a nih hian beng hian hriat awlsam zâwk hi a lo hre hma khawp mai a, sap ṭawnga an hriatthiam tûrte pawh Mizo ṭawnga hrilhfiah an beisei tlat avângin an thluak hi a lo inthlahdah ṭhin a, an hrethiam mai ṭhin lo. Sap ṭawng chauh hman a nih hian ṭawng dang beisei tûr an neih miau loh avângin hriatthiam an tum a, an hrethiam ve mai. Private english medium school-a sap ṭawng an thiam chhan ber pawh sap ṭawng chauh an hman vâng a ni.

Zirlaiten ṭawng dang beisei tûr an neih loh avângin sap ṭawng hriatthiam an tum a, an thiam ve mai. Sipaia ṭangte pawh kum khat dâwn lâi an training zawh meuh hi chuan vai ṭawng an thiam êm êm mai zêl a, a chhan chu Hindi bâk ṭawng dang an hman ngâi loh vâng a ni.

Sap ṭawng hi ṭawng ngaih­sânawm tak a nih avângin dik lo deuha ṭawng palhte hi zahthlâk bika hriatna kan nei ṭhin a, hei hi thil ṭul lo tak a ni. Zirlaiten an hmang dik lo deuh a nih pawhin nuihzat rêng rêng loh tûr a ni. Zirtirtute pawh kan zak deuh ṭhin a, innuihzat miah loh tûr a ni. Mahni pianpui ṭawng a nih loh avângin huaisen taka Bihar Chief Minister ni ṭhin Laloo Prasad Yadav ang deuha ṭawng bawrh bawrh tûra infuih zâwk tûr a ni. A dik erawh hi chu zir reng tho tûr a ni. Ṭawng bikah chuan zah theih loh hi thiam chakna a ni si a.

- Miltona, Vaivakawn