Nakkum inthlanah tunge sawrkar dawn? (Kuthnathawktute thlîrna aṭangin)

"Kan ram dinchhuahna fawng chelhtute chu ram mipui zaa 70 lâi mai, kuthnathawktute in ni" min ti chamchî a. Kum tluana hahthikula thawh reng pawhin hmasâwn tik nî a thleng thei si lo. Tunah chuan kan man thiam ve ṭan ta. Nakkum inthlan lo awm turah chuan ram mipui zaa 70 laite hi kan han ṭangrual ang a. Keimahni kan inchawi kâng ang a, ram pawh sâng takah vawrh chhoh kan tum ta e. Sawrkar nên ṭanho erawh a ngâi tih kan hria a. Inthlan hun hi a chînfel nân hman kan tum ta mêk a ni.

Kuthnathawktute hian sawrkar kuta innghah hi a dik ta lo mai em ni? tih châng kan nei ta fo. America President ropui tak lo ni tawh Abraham Lincoln-a khân Democracy sawrkar a hrilfiahna kha a tawi a, a fiah bawk a. Khawvêlin a pawmpui khawp mai. Ani chuan, "mipuite ta, mipuite tâna mipuite siam" a ti a nih kha. India ram pawh hi democracy sawrkar kan ni. Chuti a nih chuan mipui tâna ding sawrkar chuan a ram hmasawn theihna turin mipui tam ber kuthnathawktute ngaihsak leh dawmkân chu a tihtur a ni ngei mai. Ram tan kan pawimawh bawk a, kan inthlahrung dawn lo.

Mizoram sawrkar kan hrawnte hian mipui min huap kim lo deuh ṭhin em tih ngaihtuah theih tak a ni. Aizawl leh Lunglei, district khawpui vêla mipui chêtvêlna hi ram pum chêtvêlna ang maiin kan ngai fo. Chuti chung chuan khawpui lamah pawh hmasawnna hnathawhte hi duhkhawp lohna a la nasa hle tih kan boruak tawng aṭangin a chiang. Khawpui kawngte chu alkatara mamawh tak tak a la tam mai. Thingtlang lam kan dinhmun chu chhe tak hi a ni a, sawrkar hi kan en liam a ni ta ber mai. "Chapchâr Kût ropui taka hman a ni" tih thute hi kan

ṭawmpui ve mang lo. Khawpui lamah vek sawrkar sumin kan hmang a, thingtlang kilkhawr tân chuan sum dawng ve ta lo chu, "Chapchar kût chu khawpui mite leh sawrkar hnathawkte kût a ni ta!" kan ti lo thei lo. Dik takin Chapchar kut chu thingtlâng loneia ei zawng, kumpui lingleta rim taka hnathawkte intihhlimna hun turah kan lo ngai ve ngawt a. Hmanlai pipute hman chhan pawh a ni. Sawrkar sum hmang hian kan chap pho awllen lai ngei mai hian han chheih ve te kan mamawh tehlul nen! Chapchar Kût hi khawpui mite intihhlim nî ah kan chhuah leh tâk hi!

Inthlan dawn hnaih chauha politi­cal party leh politician ten kan kuthna­thawktute hi min inhmangaih siak a. Awih loh theih a ni si lo a. An intiamna tihlawhtling thei dinhmuna an din hnuah engmah an bawhzui leh tawh si lo. Inthlan dawn hnaihah kan khuaah an rawn campaign leh a, han sawi chhuak ila, "In rawn bawhzui lo a nih chu... kan buai lutuk a" tia chhân kan hlawh leh ṭhin. Ni e, an bial min vil hman loh dân aṭang hian an buai hle ang tih kan ring a. Mahse, an thutiam erawh "bawhzui ngai lo thutiam" ni ṭhin se kan va duh em! Nitin ei dap chawp tân chuan kan tlin ngang lo.

Dik takin kan ram sum hi a tam ber zaa 90 vêl chu sawrkar laipui min pek tih kan hre ve a, khawpui lam chhiah tlingkhawm ni bîk ta lo chu thîk pawh ni ila tisualah kan inngai lo. Kan sawrkar min en dânah hian lungawi a har kan ti ṭhin. Vote zawn nân chauh min duh a, kan ṭangrual ṭhin si lo a, kan harh tawh dawn. Nakkum, 2018 hi sawrkar thar siam kum a lo ni leh dawn ta a. Kan tan chuan â taka politics ruihchilh ve ringawt hian awmzia a nei lo tih kan hre chiang ta. Chuvangin, mipui zaa 70, kuthnathawkte hi ṭanrual a, kan hmakhaw sutkuak a hun ta tih kan hria. Inthlan kan hmachhawn turah hian Political Party hrang hrangte leh politician tawh phawt chu kan tân rawn infak mawi ula, duh kan lo thlang ang che u.

(1) Mizoram sawrkar budget lamah chan alawi kan nei lo hi enge a chhan? Budget tam ber hi kuthnathawktute pual ni awm tak hi, a ni lo nasa! Sawrkar hnathawk tlemtein an pumbilh zo deuhthaw a. A khât tawkin hlawh lam tihpun zel a ni bawk si. Vantlâng tihhmasawnna tur sum awm ve lah chu a zuzi deuh zel a, eiruk thubuaiin a zui deuh zel lehnghal a. Chuvangin, Mizoram sawrkar budget siam hi "a fair lo" kan ti a. Kuthnathawktute pual hi dah tam ni rawh se. Hei hi erawh hria ula: Kuthnathawkte tân budget-ah engzatnge in dah theih dawn? Engtianga chawikân nge in tum? In policy kimchang han tichiang nghal ang che u.

(2) Sawrkarin MIP, NLUP etc. a kalpui dân hi keini kuthnathawktute tân a himdam lo. Kan kuthnathawh tihpuitlin nan sum kan mamawh êm êm. Mahse, ei leh in, intuam lumna leh inchei nân pawh sum kan mamawh tho si a. Tunlaiin chhûng khawsak tiawlsamtu khâwl - insûkna, tuilumna, eirawngbawlna LPG etc. te hi kawla nichhuak chhiara hnathawkte hian kan mamawhna a sâng hlei hlei a. A sur a sa hnuaia thlantui far zawih zawiha hnathawk ta chu zân lama TV en tur neihte hi kan thlahlel ngawih ngawih a. Sawrkarin pawisa faia min han pe ngawt mai chu bazar nân kan hmang nghal lo thei lo. Min dem rawn luih luih mai tih han hriat hian a hreawm ve duh khawp mai. Heng kan mamawhte phuhruk tuma hnathawk kan ni a, sumfai kan dawn takah chuan "A tihzia mang e" tiin kan bazar ve mai zawng a ni.

Chuvangin, sawrkar lam hian kan hnathawhna lam min tinzawnsak sela. Thlai chi ṭha, lei chi leh rannung thahna hlo, thlai sawngbawlna khâwl leh hmanrua, thlai tihral zung zungna lam, thlai chîn hlâwk dân inzirtîrna lamte hi kan mamawh tak zawk chu a ni. Kan hnathawhna lama mamawhna hmun leh hun taka puihna pawisa fai kan dawng a nih chuan kan hmang dik lo thei bîk nang. Kawng tinrenga rilṭamte hi sangha eiral theih ai chuan nghakuai hmantlâk tak min pe zawk sela, a hman dân min zirtîr zawk sela kan dinchhuahpui ngei ngei ang.

(3) Kuthnathawktute hmangaihtu sawrkar chuan hnathawhna hmun tur ram min ngaihtuahsak tur a ni ang. Zêp nâk emaw, khaw tinah hian ram hnaivai leh ram rai ṭha lai chu mihausa leh thiltithei chhungkaw tlem zawkten an valh vek a. Kan chênna tur in sa tur pawhin chakrua kan haihchham ta! Annin hman sen loh an nei a; kuthnathawktu chhungkaw tam zawkten ram kan nei ve si lo. Kan buai mêk a nih hi! Mi hausa ramah man chawiin lo kan nei a, kum tin ram zawngin kan buai a, a hreawm khawp mai. Hetianga mi hausa tlem zawkten kuthnathawktu mipui tam zawkte min nêkchepna ram hi Pathian thu nên pawh a inmawi lo a, a mizo lo tak zet. Sawrkar hmalakna thawm kan hre lo hi a mak lehzual. Hemi kawngah hian sawrkar kan mamawh takzet. Ram semzai (Land Reform) thei sawrkar kan mamawh e.

Inthlan dawn chauha hmangaih nih kan duh ta lo. Pawisa peka tihlungawi mai chi kan ni tawh lo. Political party te û, inthlan hunah party dah boin vote kan thlâk tawh dawn e. Kuthnathawktute 70% te tân han inzuar teh u. In tihdân tur kimchang han tichiang nghal ula. Ram hmangaih tak tak, kuthnathawkte aṭanga ram tihhmasawn theih a nihzia hria, mipui huap sawrkar siam tum kan lo thlang ang che u. Mahni leh chhûngkaw tâna politik khêl leh party sawrkar siam tumte chu rawn inzuar duh suh u. Policy nei ṭha chu in sawrkar ngei ngei ang. Duhsakna kan hlân nghâl a che u.

- Lalbiakhlira