Written by
Vanhmingliana (Taua)
Dawrpui

PLASTIC POLLUTION

‘Plastic hman nasat luat tuk avanga khawvel chhiatna’ ti te pawhin sawi ta ila kan hrethiam lehzual thei awm e. Khawvel finna a pung tulh tulh a, kan khawvel erawh kan tichhe nasa telh telh. Kan khawvel hi Pathian ropuinaa siam a ni a, Van te pawh khian A ropuina chu an tilang a ni tiin Sam ziaktu Davida chuan a lo sawi a. Mihring ve thung erawh chuan a tihchhiat zual zêl hi kan finnain a phak tawk chauh ni ve te pawhin a lang.

Joba bu ziaktu chuan, “Ramsa te zawt teh, an zirtir ang che, chungleng sava te pawh zawt la, an hrilh ang che. Leilung pawh bia la, a zirtir ang che. Tuipui sangha te pawhin hei hi an hrilh ang che.” (Job 12:7-8) a lo ti a. Leilung tihchhiat zel chungchangah hian Zawlnei Isaia pawhin, “Lei chuan a sûn ang a, a ngui ruai ang, khawvel chu lungngaiin a chau vang…” (Isaia 24:4) tiin a lo sawi ve bawk a. “Mihring chauh lo chu zirtir an ngai lo” tih hi kan Bible sawi dan pawh a lo ni.

Plastic khawvel chu!

Kum zabi 20-na liam ta chhung zawnga plastic siamchhuah ai khan tun kum 10 chhung lek (2007-2017) chhunga plastic siamchhuah hi a tam tawh zawk. Chu chuan tunhnai maia plastic dehchhuahna nasatzia a phochhuak. Siamchhuah zinga 50% hi paih mai mai an ni a. Kum tina plastic chhia kan paih tam lam hian kan chenna lei hi vawi li zet a vel chhuak thei hial zu nia! Siam chhuah zinga 25% vel chauh hi a ngai ang bawka siamchhuah leh (recycled) an ni a. Khawvelah hian plastic polythene bag hi minute khat chhungin maktaduai nga (5 millions) zet kan hmang ṭhin a nih chu! Tin, khawvel oil dehchhuah zinga 8% lai hi plastic siam nana hman ral a ni bawk.

Tin, bawlhhlawh tlingkhawm zinga 10% hi plastic bawk a ni. Hetiang taka khawvel chiah hnehtu hi kan hriat chian leh kan zir chhuah zel pawh a ngai a, a ṭhatna leh ṭhat lohna pawh zir hlê tur kan ni.

Plastic nihna dik tak

Plastic hi siamchhuah a nih tawh chuan a te emaw, a lian emaw, eng ang shape pawhin awm mah se kum za nga vel chu a daih hrim hrim; a ral thei tawh lo tluk a ni. Ram changkang kan tih Japan ramah te chuan a hâlral fai lengna (incinerator) an nei a, chutah chuan an hâlral ṭhin. Keini ram angah te chuan neih zawh ve chi a ni si lo. Polythene bag hman te hi kan uar em em a, khawlaiah leh luikawrah te kan paih mai mai a. Mizoram te chu âwih tlâna awm kan ni a, kan bawlhhlawh te hi ruah a sûrin kan ram luiah a luang lut leh vek si a. Kan ram tui harsatzia kan hria a, lui te tak te te kan neih te hi kan nunna hnar an ni a, bawlhhlawh, polythene leh plastic chi reng reng a luh zel chuan kan lui kuang te chu a khat thuai ang a, a ṭawih theih lohzia pawh kan sawi tawh kha. Kan ram luia chengte tân an ei ve tur a tihchhiatsak vek a, an thi faiin an rêm vek mai dawn a ni. Bakah lui kuang te chu ṭawih thei lo bawlhhlawhin a cham pût ang a, ngalrek chen lek lek an lo ni thuai ang.

Sikkim-ah chuan polythene hi an lo duh tawh lo va, an thil kan lei pawh lehkhaip fûn hlirin min lo pe a, an ti ṭha bik hle mai. A man tlawmin awlsam mah se polythene hi i hmang lo ngam ve ang u, kan ram leh hnam humhalh nan. Tun hma zawnga ration sem te pawhin lehkhaip siamchawp hlirin min pek ṭhin kha!

Plastic a chemical awm hi kan taksain a hîp lut thei a, chu chu a hlauhawm em em a ni. Kan hormones (pangti peng thununtu ṭhâlbe tuihnang) a tichhe thei a. Tin, kan hriselnaa ṭangkai, kan taksa peng hrang hrang pawh a tichhe thei.

Plastic keh them leh polythene leia kan paih mai te hian eng pawi nge a khawih theih? Lei hnuaiah hmuh theih lohin a inphah a, a ṭawih thei si lova, thlai chin leh thil ṭiak tur reng reng zung thlahna a lo dang tlat a, leiah engmah a nung ṭha thei lo. Chu chuan kan natural environment, ecosystem leh wildlife-ah sulhnu chhe tak min hnutchhiah. Nungcha leh sangha te thleng hian an ei palh chuan an pai ṭawih thei lo va, a tawpah an thih phah ṭhin.

A ṭhatna ve thung erawh chu furnitures atan te leh thil tinrenga mihringte tana remchanna hmanraw chi hrang hrang siamna ṭangkai berte zinga mi a ni lawi si.

Engtin nge plastic aṭanga dehchhuah thil hi a tlem thei ang bera kan hman ang?

1) Polythene bags kha thil i lei dawnin dawn belh zel lo la. I neih sa kha paih lovin a ngai keng leh mai ṭhin rawh. A nih loh leh cloth carrying bag inring sa la, an funna polythene chu la lo mai rawh.

2) Tui ûma dah sa (mineral water) lei lo mai teh, mahni khuaah na na na chuan.

3) Ruaiṭheh nia kan uar tawlh tawlh disposable thleng leh no lei hi uar lo telh telh ila. Thlêng sil taihmak te hi promote uar leh ta zawk ila. Kan khawsak awl tum luatah hian bawlhhlawh leh kan sawi tâk thil ṭha lo ang kha kan chhek tam tual tual chu a nih hi!

4) Thil fûn nan polythene bag aiah paper bag, tunhma zawng pawha kan hman ṭhin kha hmang leh ila, sawrkar hian thuchhuah siamin kan ram tan zawm ṭheuh tum ve ila.

Tihngaihna a awm ta lo tia kan ram hi a chhiat ṭhak hma hian he Zoram, kan neihchhun hi chhan tlak a la awm lai hian i chhanchhuak teh ang u!

- Vanhmingliana (Taua), Dawrpui