Written by
C. Laitanga

INTACH Mizoram Chapter leh 'Vanapa phumna Tuithoh kam' tih hi

INTACH hi India ram pum huapa Organisation, Delhi-a headquarters nei a ni a, pi pu sulhnu, hmun hlui leh rochun thil dang khawih theih leh khawih theih loh - humhalh, chawisan leh venhim te chu a dinchhan pui ber a ni. Amaherawh chu, kan rochun thil hlui kan pawm tlan vek sa te tih loh chu, mithiamte nen finfiahna fel tak a hmuh a, pawm tlaka hriat hma chuan Zoram thil hlui leh hmunhma reng reng, "Chu chu a ni e," a ti mai ngai lo. Entirnan, Fiara tui chungchangah pawh finfiahna rintlak a hmuh hma chuan thutlukna a siam mai lo a nih kha. Hmunhma inchuhna leh inhnialna awm thei thilah phei chuan, a finfiahna pawm tlak a awm hma chuan pawl angin a inrawlh ngai lo.

Chutiang chu thil awmdan a nih laia Vanglaini chanchin bu zahawm taka ni 17.02.2017 a chhuakah, "INTACH Mizoram Chapter hruaitu ṭhenkhat leh Hnahlan khawtlang hruaitute chuan nimin khan Aizawl Press Club-ah thuthar thehdarhtute an kawm a. Tuithoh lui kama Vanapa phum a nih dan an sawifiah," tih kha thu dik tawk lo a ni tih kan han sawi ve a ni. He Press Club a inkawmnaah hian INTACH pawl hi tel ve tura sawm an ni lova, pawl hruaitu an tel ve kan hre hek lo. Kan member pahnih/ khat an tel ve a nih pawhin, anmahni mimal anga tel ve an ni mai, INTACH aiawh anga tel an ni lovang.

Kan member zingah chuan, Pu C. Chawngkunga Co-Con­vener, Mizoram Chapter hian Vanapa sulhnu chu a chhui nasa ber a, hetiang hi a lo thawh tawh dan tlangpui a ni. Ni 29.07.1977 khan Champhai-ah a chho a, ni 01.08.1977 ah Ngur-ah a phei a, ni 02.08.1977 ah Vapar-ah a phei leh a, tumah Vanapa chanchin hria a hmu lova. Hnahlan-ah kalin ni 04.08.1977 chamin upa hrang hrang Vanapa chanchin a zawt kual a, tumah Vanapa chanchin hria a hmu lova. Ni 05.08.1977 ah Tualcheng-ah a phei a, Pu Dopawnga kum 96 leh Pu Zawlthanga kum 92 te a kawm a, anni chuan Dimphai khaw hotu, Sappuithanga sawi danin, "Vanhnuailiana aiawhin Vanapa leh a ṭhian pariat Manipur Reng lal be turin tirh an ni a, Manipur Reng chuan an Lalpa ko turin mi pali a tir a, Vanhnuailiana chu Reng be turin a kal duh si lova, Vanapa leh a ṭhian palite chu an hawng tawh lo," a ti e, an ti.

Sappuithanga hian Dim­phaiah Lungdawh a awm chu a sawi bawk awm e. Tin, Buhthangkuala, Lungphun­liana mi an kawhhmuh a, tichuan ni 06.08.1977 chuan Lungphunlianah kalin, Buh­thang­kuala a kawm ve leh a, a ni chuan engmah a hriat loh thu a lo hrilh a, Selam Lal Chhingvunga a lo kawhhmuh ve leh a. Ni 08.08.1977 chuan Selam a pan a, mahse a lo thi hman chiah a ni, a ti.

Tichuan Selam aṭangin Khawdungsei panin ni 12.08.1977 chuan a kal leh a, Zumura, Vanapa tupa chu a pu chanchin a zawt leh a, engmah a hriat loh thu leh Dimphai-ah a Lungdawh a awm an tih thu chiah a hrilh thei. Ni 15.08.1977 chuan Ngopa-ah a phei a, Engliana C.A. Vanapa tu pa bawk chu a Pu Vanapa chanchin a zawt leh a. Zumura ang bawkin engmah a hriat loh thu a lo hrilh. Ni 16.08.1977 ah Lamzawlah a riak chho a, hmanlai chanchin hria Chhawnguma a riahchilh a, ani pawhin Dimphai Lungdawh bak engmah hriat a nei lo. Ni 17.08.1977 ah Aiduzawl-ah a riak chho a, Vanapa chanchin hria pakhatmah a hmu lo.

Ni 06.10.1977 ah Manipur lam miliante ṭanpuinain Bung­mual Lalpa Thangtuala kum 105 a upa a hmu leh a, ani chuan, "Vanapa leh a hote mi 4 chu Reng lal kut aṭangin an tlan­chhuak a, Reng sipaiten an that vek," tih a lo hrilh. Heng thu, Pu C. Chawngkunga’n a sawi kan han tarlan hi a Diary-ah a ziak vek a, a duh chuan a hnena kalin, a chhiar mai theih reng.

Vanapa, Mizo Arsi lian, ramhnuaia thi, a ruang a nupui a fanaute hnen thlen lova, Tuithoh ngawpui hnuaia phum tawp mai hi, Zahmuaka thlahten Zoram hmar bial an awp hnu thil atan chuan pawm mai a harsa deuh a ni. Chubakah a thlanah hian Lungphun a tlar ṭhup a, chu chuan Zahmuaka thlahte hunhma thil a ti ang deuh pawhin a ngaihtuah theih. Lallula thlan Hreichhuk ami te, Vanhnuailiana thlan Champhai ami te leh Kai­ruma thlan Biate ami te nen chuan an inang lo khawp mai. Mizo tihdan phung kan hmuh mai theihah chuan, Lal leh Thangchhuah pa hausaten khaw kawtchhuahah lung an dawh ṭhin. Chung lungdawhah chuan Chapchar Kutahte chhawng an hnawt ṭhin. Chutiang ni lo Lungphun tlar vak hi chu hmasang lehzual deuh hnuhma an ni tlangpui.

Heti hi a nih mek lai hian Rabung YMA chuan, "Vana­pa chu Zawlnghakah a thi," tiin a lung an lo phun a. An thu lakna ber pakhat chu, Lalluti, Chemtheri monu a ni. Chemtheri hi Vanhnuailiana Tualte a ropui taka a lal lai aṭangin a inah a awm a. Champhai an awrnlaiin, Liankhama Kelkanga in hrang chang chu, Vanapa te nen an zui a, Liankhama khua Zawlnghakah a thi. Lalluti hian a nu Chemtheri hnen aṭang hian Vanapa chanchin leh a thil tam tak a dawng a, chung chu Rabung YMA ten kum 90 pel zet a nih hnuah, a thu hriatte chu an record thlap a. Anni ṭanhmun hi, mi tam tak ngaihdan chuan a duhawm zawk mahin a ngaih theih.

Hetiang boruakah hian, Vanapa chungchang hi zir chian a, thutlukna siam thuai pawh a ṭha hle.

- C. Laitanga