Written by
Malsawmdawngzela Hrahsel

Kan budget thar tur chu...

Kum 2017-2018 atana Mizoram sorkarin sum a hman dan tur a ruahmanna 'budget' chu pharh a ni ta a, passed la ni chiah lo mah se, passed ngei tura ngaih a nih avangin Mizoram budget tur chu cheng vbc. 8803.10 kan ti thei awm e.

Kalphung thar

Sorkar kum thar aṭang hian budget kalphung thar hman a ni dawn a, tun hma sorkar hnathawkte hlawh leh inrelbawlna tur etc. (non plan) leh hmasawnna hnathawhna tur etc. (plan) a ṭhen hran ṭhin chu a awm tawh lo a, hmun khatah kan budget hi a awm vek tawh a ni. Plan a awm lai kha chuan state-in sum a thawhchhuah ve a zirte'n sorkar laipuiin sum a pe chhuak a, a thawh chhuah tlem deuh chuan budget-a an dah zat ang sum hmuh loh ṭumte a awm ṭhin a ni.

Ruahmanna tharah hi chuan sorkar laipui aṭanga state-in kan sum hmuh turte tihfel lawk vek a ni a, chuvangin state sorkarin sum a hman dan tur a ruahman fel leh fel loah kawng thui takin a innghat lehzual dawn a ni. Sorkar laipuiin thla tin sum a rawn pe chhuak dawn a, mahse kum 1 chhung atana state-in sum a dawn tur hi hmun 13 ah ṭhensawm a ni a, a chhan chu sorkar laipuiin a beisei anga sum a hmuh loh palh atana invenna a ni. Sorkar laipui hian a beisei ang sum a hmu lo palh hlauh a nih chuan kan sum hmuh tur hmun 13 a ṭhena hmun 12 kan hmu dawn tihna a ni.

Sorkar hnathawk

Kum dang ang bawkin kum 2017-2018 atana budget ruahmanah hian Mizo mipui nuai 11 vel zinga mi 50,000 chuangte chan tur a tam leh hle mai. Mi 50,000 chuang ka sawite hi tu dang ni loin sorkar hnathawkte an ni a, an hlawh tur ringawt atan vbc. 3187.65 dah a ni a, hei hi kan budget pumpui aṭangin 35.21% a ni.

An hlawh tur bakah hian sorkar hnathawkte hi anmahni leh an chhungte an dam loh ni khuaa an inenkawlna senso rulhna atan cheng vbc. 98.51 dah tel a ni. Sorkar hnathawkte hian an vanneihzia leh an dinhmun ṭhatzia an hriat nawn fo a, an hnathawh hmanga lawmthu an sawi ve ngei a ṭul awm e.

Sum dinhmun a ziaawm?

Mizoram sorkarin kan sum dinhmun siamṭhat tumin theihtawp a chhuah a, hei hian rah ṭha a chhuah pawh niin a lang. Kan budget thar turah hian hmasawnna ruhrel dinna (capital expenditure) atan cheng vbc. 1907.88 dah a ni a, kum hmasa lam aiin 35.57% laiin a tam a ni. Mahse, in ti ṭalh teh ang, inthlan a hnaih tawh avanga capital expenditure hi tipung vak kan nih palh hlauh chuan a pawi dawn hle a, a nghawng na khawp ang. Chutiang ni loa, a kum leha kan sum dinhmunin a tawrh loa, kan sum dinhmun ṭhat tawh avanga capital expenditure-a sum dah hnem thei kan nih chuan thil lawmawm tak leh chhinchhiah tlak a ni ngei ang.

Capital expenditure atana sum dah aṭang hian sorkar kum tharah hian hmasawnna ruhrel din tura bul ṭan ngei a nih beisei loh chi a ni lo. Hetiang zat sum a awm chunga hmasawnna ruhrel din tura bul ṭan a nih loh chuan hetiang zat capital expenditure dahtu sorkar hi dem loh theih an ni lo ang. Hmasawnna liantham chu kum khat chhung chuan tih theih a ni lo tih chu hriat sa a ni a, mahse bul ṭan hman erawh a ni.

Kan budget han thlir vang vang hian Mizoram sorkar hian kan sum leh pai dinhmunin hma a sawn tawhah a ngai a tih loh theih loh a, tarlan tawh angin inthlan a hnaih tawh vanga hetianga budget hi ruahman a nih loh chuan.

Sum in daih loh thulha hman atan cheng nuai 3 chiah dah a ni a, hei hian sorkar hi ways & means hmang RBI sum puk ngai lo turin a inringtawk tih a ti lang chiang hle a ni. Hetiang taka sorkar a inrintawk hi a lawm awmin ka hria a, mahse a inring tawk leh lutuk palh ang tih a hlauhawm.

Thawhchhuah a tlem

Budget thar tura ruahman aṭanga a lan dan chuan kumin hian state sorkarin budget-a a thawh ve ṭhin pakhat, state-in chhiah a lakkhawm (state own tax revenue) chu kum hmasa aiin vbc. 66.53 a tam zawk tura ruahman a ni.

Chhiah lak belhna tur thar budget-ah hian ruahman a nih loh avangin, chiang taka lang chu state own tax revenue pun chhan hi MLPC Act vang a ni a, MLPC Act aṭang hian vbc. 51.50 beisei a ni. Kan state-in sum kan thawhchhuah a pun chhan turah hian lawm leh lawm lo chu an awm ngei ang le!

Kan budget-a Mizoramin kan tum ve tura beisei chu cheng vbc. 727.48 a ni a, vbc. 8803.10 aṭanga teh chuan kan tum ve tur hi a tlem hle a ni. Kan state-in kan tum ve tura ruahman dangte chu awm ve mah se, hengte chu puk tur chi a ni. Loan puk tura ruahman hi vbc. 596.95 a ni.

Kan budget-a kan thawh ve tur zat aṭang hian kan state hian sum lakluhna lam pang kan ngaihtuah zel a ngai tih a lang chiang hle. Chhiah tihpun ngawr ngawr ka sawi sel lo a, mahse chhiah aṭang ringawt ni lo kan sum lakluh tihpun dan kawng kan zawn deuh deuh a pawimawh awm e.

NEDP-ah sum a tam

Mizoram sorkar hian a policy NEDP a ngai pawimawh takzet tih a hriat a, budget-ah hian cheng vbc. 750 an dah a ni. Kumin sorkar kum kal mekah hian NEDP atan hian vbc. 270 dah a ni a, sorkar kum thar atan a let aia tam daih dah leh a ni.

Kan budget vbc. 8803.10 aṭanga vbc. 750 ngawt dahna hi a hlawhchham a nih hlauh chuan Mizoram mipui tan a pawi dawn hle. Party induhsakna leh party mite invulhna atana NEDP hi hman a nih hlauh chuan ramin a tuar khawp ang. Mipuite pawhin vbc. 750 dahna NEDP kalpui a nih dan kan zirchian a pawimawh awm e.

Kawng ngaih pawimawh a ni

Kumin sorkar kum chhunga sorkarin dem a hlawhna ber pakhat chu kawngpui a ni awm e, van­tlangin kawng an siam te, kawng chhiat avanga road block hial neihte kan hre ṭheuh awm e.

Opposition lam pawhin kawng chhiat avangin nasa takin sorkar an bei ṭhin a nih kha... Hei hi sorkar pawhin a hria nge ni, kumin budget-ah hian kawngin ngaih pawimawh a hlawh hle, kawngpui cheiṭhatna atan cheng vbc. 239.50 leh kawngpui siam mek/ a thar atan vbc. 657.64 ngawt dah a ni a, heng sum hmang hian kan kawng chhe zualpui chu cheiṭhat a nih ngei beisei ang.

Fimkhur a ngai

Kan Finance Minister chuan state sorkar chuan kum hnih kalta chhung kha 'year of consolidation' ah a puan thu sawiin, kum hnih chhung hian Mizoram sum dinhmun siamṭhat tumin nasa takin a bei a ni.

Kan sum dinhmun tlema a ziaawm chhoh tak avangin hmasawnna ruhrel dinna atan hian kum 2017-2018 hian sum tam zawk hmang tura ruahmanna siam a ni. Chuvangin, market loans cheng vbc. 400 leh NABARD loan cheng vbc. 150 lak tum a ni," a ti a nih kha.

Chutihrual chuan keini ang state thawh chhuah nei tlem tak hi chu kum khat chhung leka kan sum dinhmun chhe leh thei a ni a, sorkar hotute pawh an fimkhur a ṭul hle. Finance Minister-in a sawi anga hmasawnna ruhrel dinna atan hian kum 2017-2018 hian sum tam zawk hmang tura ruahmanna siam chung si hian, sum dinhmun siamṭhat lam pawh ngaihthah loh zel nise a duhawm hle.

Tlangkawmna

A tlangkawmna atan chuan Mizoram budget hi mipui nawlpui hian kan ngaihven lo hle a, min nghawng nghal mai thei thil a awm ṭhin loh vangte pawh a ni awm e. Mah se, vawi leh khata budget hian min nghawng lo a ni thei e, budget hi ka ta a ni a, khawiah nge pawisa dah a nih, engtin nge sorkarin min kaihhruai a tum tihte kan ngaihven ve hi kan mawhphurhna pawh a ni awm e.

Tun ai hian mipuite hian kan budget hi ngaihvenin, sum ruahman a nihnaa hman a nih dante ngaihven lehzual ila, sorkar pawh a ṭan lehzual phah ngei ang.

- Malsawmdawngzela Hrahsel