Kan budget thar tur chu...
Kum 2017-2018 atana Mizoram sorkarin sum a hman dan tur a ruahmanna 'budget' chu pharh a ni ta a, passed la ni chiah lo mah se, passed ngei tura ngaih a nih avangin Mizoram budget tur chu cheng vbc. 8803.10 kan ti thei awm e.
Kalphung thar
Sorkar kum thar aṭang hian budget kalphung thar hman a ni dawn a, tun hma sorkar hnathawkte hlawh leh inrelbawlna tur etc. (non plan) leh hmasawnna hnathawhna tur etc. (plan) a ṭhen hran ṭhin chu a awm tawh lo a, hmun khatah kan budget hi a awm vek tawh a ni. Plan a awm lai kha chuan state-in sum a thawhchhuah ve a zirte'n sorkar laipuiin sum a pe chhuak a, a thawh chhuah tlem deuh chuan budget-a an dah zat ang sum hmuh loh ṭumte a awm ṭhin a ni.
Ruahmanna tharah hi chuan sorkar laipui aṭanga state-in kan sum hmuh turte tihfel lawk vek a ni a, chuvangin state sorkarin sum a hman dan tur a ruahman fel leh fel loah kawng thui takin a innghat lehzual dawn a ni. Sorkar laipuiin thla tin sum a rawn pe chhuak dawn a, mahse kum 1 chhung atana state-in sum a dawn tur hi hmun 13 ah ṭhensawm a ni a, a chhan chu sorkar laipuiin a beisei anga sum a hmuh loh palh atana invenna a ni. Sorkar laipui hian a beisei ang sum a hmu lo palh hlauh a nih chuan kan sum hmuh tur hmun 13 a ṭhena hmun 12 kan hmu dawn tihna a ni.
Sorkar hnathawk
Kum dang ang bawkin kum 2017-2018 atana budget ruahmanah hian Mizo mipui nuai 11 vel zinga mi 50,000 chuangte chan tur a tam leh hle mai. Mi 50,000 chuang ka sawite hi tu dang ni loin sorkar hnathawkte an ni a, an hlawh tur ringawt atan vbc. 3187.65 dah a ni a, hei hi kan budget pumpui aṭangin 35.21% a ni.
An hlawh tur bakah hian sorkar hnathawkte hi anmahni leh an chhungte an dam loh ni khuaa an inenkawlna senso rulhna atan cheng vbc. 98.51 dah tel a ni. Sorkar hnathawkte hian an vanneihzia leh an dinhmun ṭhatzia an hriat nawn fo a, an hnathawh hmanga lawmthu an sawi ve ngei a ṭul awm e.
Sum dinhmun a ziaawm?
Mizoram sorkarin kan sum dinhmun siamṭhat tumin theihtawp a chhuah a, hei hian rah ṭha a chhuah pawh niin a lang. Kan budget thar turah hian hmasawnna ruhrel dinna (capital expenditure) atan cheng vbc. 1907.88 dah a ni a, kum hmasa lam aiin 35.57% laiin a tam a ni. Mahse, in ti ṭalh teh ang, inthlan a hnaih tawh avanga capital expenditure hi tipung vak kan nih palh hlauh chuan a pawi dawn hle a, a nghawng na khawp ang. Chutiang ni loa, a kum leha kan sum dinhmunin a tawrh loa, kan sum dinhmun ṭhat tawh avanga capital expenditure-a sum dah hnem thei kan nih chuan thil lawmawm tak leh chhinchhiah tlak a ni ngei ang.
Capital expenditure atana sum dah aṭang hian sorkar kum tharah hian hmasawnna ruhrel din tura bul ṭan ngei a nih beisei loh chi a ni lo. Hetiang zat sum a awm chunga hmasawnna ruhrel din tura bul ṭan a nih loh chuan hetiang zat capital expenditure dahtu sorkar hi dem loh theih an ni lo ang. Hmasawnna liantham chu kum khat chhung chuan tih theih a ni lo tih chu hriat sa a ni a, mahse bul ṭan hman erawh a ni.
Kan budget han thlir vang vang hian Mizoram sorkar hian kan sum leh pai dinhmunin hma a sawn tawhah a ngai a tih loh theih loh a, tarlan tawh angin inthlan a hnaih tawh vanga hetianga budget hi ruahman a nih loh chuan.
Sum in daih loh thulha hman atan cheng nuai 3 chiah dah a ni a, hei hian sorkar hi ways & means hmang RBI sum puk ngai lo turin a inringtawk tih a ti lang chiang hle a ni. Hetiang taka sorkar a inrintawk hi a lawm awmin ka hria a, mahse a inring tawk leh lutuk palh ang tih a hlauhawm.
Thawhchhuah a tlem
Budget thar tura ruahman aṭanga a lan dan chuan kumin hian state sorkarin budget-a a thawh ve ṭhin pakhat, state-in chhiah a lakkhawm (state own tax revenue) chu kum hmasa aiin vbc. 66.53 a tam zawk tura ruahman a ni.
Chhiah lak belhna tur thar budget-ah hian ruahman a nih loh avangin, chiang taka lang chu state own tax revenue pun chhan hi MLPC Act vang a ni a, MLPC Act aṭang hian vbc. 51.50 beisei a ni. Kan state-in sum kan thawhchhuah a pun chhan turah hian lawm leh lawm lo chu an awm ngei ang le!
Kan budget-a Mizoramin kan tum ve tura beisei chu cheng vbc. 727.48 a ni a, vbc. 8803.10 aṭanga teh chuan kan tum ve tur hi a tlem hle a ni. Kan state-in kan tum ve tura ruahman dangte chu awm ve mah se, hengte chu puk tur chi a ni. Loan puk tura ruahman hi vbc. 596.95 a ni.
Kan budget-a kan thawh ve tur zat aṭang hian kan state hian sum lakluhna lam pang kan ngaihtuah zel a ngai tih a lang chiang hle. Chhiah tihpun ngawr ngawr ka sawi sel lo a, mahse chhiah aṭang ringawt ni lo kan sum lakluh tihpun dan kawng kan zawn deuh deuh a pawimawh awm e.
NEDP-ah sum a tam
Mizoram sorkar hian a policy NEDP a ngai pawimawh takzet tih a hriat a, budget-ah hian cheng vbc. 750 an dah a ni. Kumin sorkar kum kal mekah hian NEDP atan hian vbc. 270 dah a ni a, sorkar kum thar atan a let aia tam daih dah leh a ni.
Kan budget vbc. 8803.10 aṭanga vbc. 750 ngawt dahna hi a hlawhchham a nih hlauh chuan Mizoram mipui tan a pawi dawn hle. Party induhsakna leh party mite invulhna atana NEDP hi hman a nih hlauh chuan ramin a tuar khawp ang. Mipuite pawhin vbc. 750 dahna NEDP kalpui a nih dan kan zirchian a pawimawh awm e.
Kawng ngaih pawimawh a ni
Kumin sorkar kum chhunga sorkarin dem a hlawhna ber pakhat chu kawngpui a ni awm e, vantlangin kawng an siam te, kawng chhiat avanga road block hial neihte kan hre ṭheuh awm e.
Opposition lam pawhin kawng chhiat avangin nasa takin sorkar an bei ṭhin a nih kha... Hei hi sorkar pawhin a hria nge ni, kumin budget-ah hian kawngin ngaih pawimawh a hlawh hle, kawngpui cheiṭhatna atan cheng vbc. 239.50 leh kawngpui siam mek/ a thar atan vbc. 657.64 ngawt dah a ni a, heng sum hmang hian kan kawng chhe zualpui chu cheiṭhat a nih ngei beisei ang.
Fimkhur a ngai
Kan Finance Minister chuan state sorkar chuan kum hnih kalta chhung kha 'year of consolidation' ah a puan thu sawiin, kum hnih chhung hian Mizoram sum dinhmun siamṭhat tumin nasa takin a bei a ni.
Kan sum dinhmun tlema a ziaawm chhoh tak avangin hmasawnna ruhrel dinna atan hian kum 2017-2018 hian sum tam zawk hmang tura ruahmanna siam a ni. Chuvangin, market loans cheng vbc. 400 leh NABARD loan cheng vbc. 150 lak tum a ni," a ti a nih kha.
Chutihrual chuan keini ang state thawh chhuah nei tlem tak hi chu kum khat chhung leka kan sum dinhmun chhe leh thei a ni a, sorkar hotute pawh an fimkhur a ṭul hle. Finance Minister-in a sawi anga hmasawnna ruhrel dinna atan hian kum 2017-2018 hian sum tam zawk hmang tura ruahmanna siam chung si hian, sum dinhmun siamṭhat lam pawh ngaihthah loh zel nise a duhawm hle.
Tlangkawmna
A tlangkawmna atan chuan Mizoram budget hi mipui nawlpui hian kan ngaihven lo hle a, min nghawng nghal mai thei thil a awm ṭhin loh vangte pawh a ni awm e. Mah se, vawi leh khata budget hian min nghawng lo a ni thei e, budget hi ka ta a ni a, khawiah nge pawisa dah a nih, engtin nge sorkarin min kaihhruai a tum tihte kan ngaihven ve hi kan mawhphurhna pawh a ni awm e.
Tun ai hian mipuite hian kan budget hi ngaihvenin, sum ruahman a nihnaa hman a nih dante ngaihven lehzual ila, sorkar pawh a ṭan lehzual phah ngei ang.
- Malsawmdawngzela Hrahsel