World Down Syndrome Day
World Down Syndrome Day hi kum tin March 21 ah hman thin a ni a, he ni hi khawvel huapa hman turin 2012 khan United Nations pawhin a lo pawm a ni.
March 21 hi World Down Syndrome Day atana serh hran a nih chhan chu he ni hian Down Syndrome te danglam bikna a phawrh chhuak a, chu chu 21st chromosome a trisomy (chi pathum) lo awm vang a ni a, chu chu Down Syndrome awm tirtu a ni.
World Down Syndrome Day hi kum 2006 ah hman hmasak ber a ni a, December 19, 2011 ah United Nations General Assembly chuan March 21 chu World Down Syndrome Day atan pawmin a kum leh 2012 a ṭanin kum tina khawvel huapa hman turin a nem nghet veleh ta a ni.
Kum 1866 ah British mi damdawi lam thiam, John Langdon Down chuan Down Syndrome hi an danglamna hre hmasa berin ‘Mongoloids’ tiin a phuah a, mahse hun rei tak erawh pawm a ni lem lo. Kum a lo vei zel a, 1959 ah French Pediatrician/ Geneticist, Professor Jerome Lejuene chuan Down Syndrome te hian extra choromosome (chi) an pai a ni tih a hmuchhuak ve leh a. Hemi hnu lawk aṭang hian chromosome lam zir chianna te neih chhunzawm zel a ni a, chuta ṭang chuan Down Syndrome hi an danglam bik a ni tih pawm ngheh a lo ni ta a ni. ‘Down Syndrome’ tih tak phei hi chu 1970 ah hman ṭan chauh a ni a, he hming vuah hi a hre chhuak hmasa bertu hming chawia phuah a ni ta a ni.
Down Syndrome chu enge a nih?
Down Syndrome chu taksa leh rilru a danglamna bik tak nei, nausen a pian hmaa chi (gene) aṭanga lo insiam tawh a ni a, heng mite hi hriat hran theih mai turin an hmelah a lang chhuak a ni. Intellectual Disability an nei tlangpui a, mahse a mihring a zirin a danglam ve a, mild to moderate an ni tlangpui.
Down Syndrome te hian an dam chhungin hriselna lamah harsatna an nei ṭhin. Mahse hmangaih tak leh ṭha taka enkawl an nih chuan nun hlim tak leh hrisel takin an dam chhung ni te an hmang ve thei a ni.
Eng vanga lo awm nge?
Naute chu a nu-in a pai laiin a chromosome-ah dik lo a awmin Down Syndrome a awm ṭhin. Dan naranin chromosome 46 kan pai ṭheuh a, Down Syndrome chuan 47 an pai a, chu chu chromosome 21 naah chromosome pathum a lo awm ṭhin vang a ni. Inthlahchhawn (inherited) aṭanga thleng a ni lo a, chi (genetic) lam aṭanga thil thleng zawk ṭhin a ni. Down syndrome lo awm theih chhan (cause) chiang tak chu hriat ni lo mahsela, a awm theih dan (risk) awm te chu hetiangin:-
• Nu-in kum 35 chung lam a nih tawh hnua nau a paiin
• Unau-ah Down Syndrome a piang an awm tawhin a piang leh tur risk a sang bik
• Nu-in kum naupang tea fa a lo neih duah tawh chuan Down Syndrome risk a sang bik.
Engtin nge an awm (symptoms)?
Down Syndrome chu hetiang hian an hriat theih:-
• Hmelah a lang - an hmai a phek, beng a te, mit tung leh ka reh zim.
• Ring chih leh ban leh ke a tawi.
• An tha a chak lova, an ruh a zawi. Tha chak lo hi chu tlema kum a tam hnuah a zia chho ve ṭhin.
• An rilru a muang.
A tlangpuiin Down Syndrome chuan lung lam harsatna emaw ril ṭha lo emaw, beng ṭha lo emaw thawk lama harsatna a pianpui ṭhin. Heng hian hriselna lamah harsatna dang a thlen thei a, thawkna dawtah infection emaw ri hriatna ṭha lo te pawh a awm ṭhin. Mahse hengte hi chu enkawl ṭhat theih an ni.
A hriat chhuah theih dan
Down Syndrome chu a lo pianin a hmelah a lan mai ṭhin avangin awlsam takin doctor-te chuan an hre thei mai ṭhin. Mahse a chang chuan, tih chian leh zual nan thisen test te pawh an ti thei a, chu result chu kar hnih/ thum hnuah a hriat theih.
Tin, nu-in nau a pai laiin Down Syndrome a pai leh pai loh a hriat duh chuan thisen test a ti thei bawk. First trimester emaw second trimester-ah an test ṭhin.
Engtia enkawl tur nge?
Down Syndrome naute chuan hriselna lama harsatna awm thei a rawn pianchhuah pui ṭhin avangin a hma thei ang bera doctor panpui a, rawn a finthlak. A mit, beng leh thyroid lam te check vat ni se. Chu chuan a hriselna lama enkawlna kawng nasa takin a pui thei dawn a ni.
Down Syndrome naupang te chuan anmahni enkawlna kawngah mamawh tam tak an nei a, entirnan speech therapy leh physical therapy te. An lo tleirawl chhuah chuan occupational therapy te pawh an mamawh a ni - chu chu an nakin hun zela anmahni an lo intodelh ve theihna tura hma lakpuina kawng pakhat a ni. Heng bakah hian social skills te pawh an mamawh em em ṭhin.
Anni ang enkawlna tura thiamna neite chuan nasa takin pui ṭhin mahse la, a tawpkhawkah chuan an hmasawn zelna tura pawimawh em em chu nu leh pa te hi an ni. An hmasawnna tura tih ve tur awmte chu:
• Down Syndrome chungchang hi hriat tam tum tur. Chuta ṭang chuan nu leh pa chuan an fa aṭanga beisei tur leh hma lakpui dan tur an hre thei ang.
• Enkawlna tur kawnga hma lak dan tur mithiamte pan a rawn fo hi a finthlak.
• Anmahni kalna tur awm bik school te ngaihtuah vat vat tur. A theih chen chenah ziak leh chhiar a zir ve ang a, a theih dan ang angin zirtirna pek thuai tur a ni - hei hi ram pum dan pawhina a ngaihpawimawh zinga mi a ni.
Down Syndrome naupangte hi enkawl hautak hle mahse harsatna hian min chim ring bik lova, lawmman hlu tak a keng ve a ni tih hriat reng tur. Hun awl insiam te a pawimawh a, a ṭul hunah chuan midang puihna pawh dil hreh loh tur. Nu leh pa dang Down Syndrome fa enkawl ve te hriat a, biak pawh a, sawipui te hian nasa takin a chhawk ve thei che a ni.
- R. Zaihmingthangi Special Teacher, Gilead Special School