Written by
Dr Malsawmliana

CHITE LUI THENFAI CHUNGCHANG

Ni a liam deuh tawh na in han tuihnih hram ka duh. Tunhnaiah Aizawl khawpui sira luite hmingthang tak, Chite lui thianfaiin Aizawl DC hovin College zirlaite an hnatlang a, hetiang tih nachang an hria hi an fakawm em em a ni. Kha hnatlang kha Aizawl DC hmalakna niin a hmingah pawh nalh tak maiin ‘Save Chite lui’ vuah a ni nghe nghe a. March 2, 2017-a hnatlang hmasa ber kha a bulṭanna (launching) chauh niin he lui tihfai hna hi la thawh zel tur a ni dawn a ni.

Kha hnatlangah khan kan hriat angin Govt. T. Romana College zirlai 500 chuang an thawk chhuak a, an ni college hian kuminah an kum 25-na (silver jubilee) an lawm dawn a, hemi puala ram leh khawtlang tana tha an thawh hi an fakawm a ni. Anni bakah Chite lui chhehvela Local Council leh YMA Branch hruaitute, Aizawl Municipal Corporation (AMC) bakah Sawrkar department ṭhenkhat PHE te, UD&PA te, SBI te nen ṭang tlangin kha hnatlang kha neih a ni. Tin, Zoram Research Foundation (ZoRF) te pawh telin Chite lui chanchin leh a pawimawhna te an sawi bawk a ni.

Ṭhal lai a ni nachungin rin aiin tui a lo tam a, Pu Rokunga sawi angin a lo luang dem dem mai a, lung a ti leng hle mai. Chutih laiin a kam sir velah leivung a lo inchhek hnur mai a, an sawi danin he leivung hi a chhak lawka Youth Recreation Centre (YRC) sakna leivung a ni awm e. Hmun khatah phei chuan he leivung hian lui hi a dang chat ṭep a, a zia lo hle mai. He lui hmingthang tak hi leivung paih nan mai ni lovin bawlhhlawh chitin reng paihna hmun a lo ni a. Thenfai tur a tam hle. Zirlaiten kutkawr bun chungin bawlhhlawh an chhar khawm a, satha ipah khung khawmin motor-in an paih zel a. A ṭhen chu luidungah an hal bawk a, thenfai sen a ni lo.

Engpawh nise, he hnatlang hi a bulṭanna chauh a ni a, nakinah zirlaite leh YMA Branch hrang hrangte pawh an la hnatlang zel turah ngai ila. Thenfai sen a ni lo nachungin hetia hnatlang han neih hrim hrim hi inzirtir nan (awareness) pawh a ṭha hle mai. Tunhnaiah faina chungchangah nasa takin hma kan la a, hma pawh kan sawn chak hle. Aizawl khawpui phei chu Smart City atan ruahman a ni a, bawlhhlawh paihna hmun leh a sawngbawlna tur pawh ruahman chhoh mek a ni. Chuvangin, bawlhhlawh paih chungchangah te hian hma sawn tum zel ila, luikawra paih mai te hi kan bansan chhoh zel a ṭha awm e.

Ram changkang zawkah chuan khawpui chhung leh sira lui luangte humhalhin a nalh thei ang berin an chei a, khualzin hipna ṭha takah an hmang ṭhin. Keini pawhin hetiang rilru hi pu ve ta ila. Aizawl khawpui chhunga lui luang, Chite lui te, tlak lamah Tuikual lui leh a dang te pawh hi humhalh ve ta ila, a theih ang angin cheibawl ve ang u hmiang. A kam sirah thing te pawh phun belh ila, (mimal ram vek a ni tawh mai thei nachungin) nakin lawkah chuan ‘luite dam diai, chhemdam thli thawt heuh heuhna hmun’ ah a chang ngei ang.

Zoram hmun hrang hrangah YMA Branch tam takin an ram chhunga lui dung te humhalhin sangha te an humhalh a, ṭhahnemngai takin an veng a, khualzinte tan pawh a hmuhnawm thamin an humhalh thei a ni. Aizawl khawpui chhunga YMA Branch te pawh hian heti zawng hian ṭan la ve ta ila, Aizawl khawpui sira luite hi humhalhin enkawl ve ta ila, sangha chi te pawh dah ve ta ila. A kam sirah thingte pawh phun belh ta ila, nakin lawkah chuan bawlhhlawh luankhawmna luikawr ni tawh lovin Aizawl khawpui cheitu leh mite chawlh hahdamna hmun a ni ngei ang.

Chite lui pawh hi a lui a dam a, a chengchhe lem lova, a kam sirah huan te pawh an siam hlawm a. Mi tam takin eizawn nan he lui hi an hmang a ni. Tui a tam a, a veng neituten an sawi dan phei chuan fur lai phei chuan a kuang hi a lian thei viau ṭhin a ni awm e. Naupang tuichengte pawh an chesual fo ṭhin reng a ni. Hnatlang neih ni hian kan ṭhianpa pakhat chuan ‘naupang sikul chawlh denchenin he luiah hian ka fate ka hruai ang ka ti a nia, mahse a lo bawlhhlawh em a, hruaina chi pawh a ni lo nih hi’ tih thu a sawi a. He lui hi tun ai hian enkawl ṭha leh zual ta ila, a lui dung han zawh mai mai te hi a nuam dawn a, chakai khawrh turte pawh a awm ngei ang.

Nakinah chuan tuihna te hi a kang chat ang a, luikawr pakhat ve maiah a chang ang tih a hlauhawm a, chutiang a nih lohna turin humhalh ila. Tichuan, he lui hi Aizawl khawpui ti nuamtu leh ti mawitu, boruak ṭha siamtu a lo ni ang a. Sava leh nungcha dangte pawh an lo kir leh ang a, an hram ri leh nak nak mai dawn a ni. He Chite lui chauh lo pawh, Aizawl khawpui sira lui luang zawng zawngte hi kan humhalh theih ngat chuan hetiang dinhmun hi kan thleng thei ngei ang. Ram dangah pawh an theih chuan kan theih lohna tur a awm lo. Zoram hmun hrang hranga YMA Branch ten luidung an humhalh theih chuan khawpui mi te pawh hian kan theihlohna tur bik a awm lo. A chhehvel te hi mimal ram vek a ni tawh nachungin enkawl leh humhalh theih a ni tho ang chu.

Aizawl DC-in Aizawl khawpui mawina leh humhalhna pakhat atana hetianga Chite lui tihfai hnatlang an ruahman hi a ṭha khawp mai. Hnatlang hi an la ko zel dawn niin a lang a, mipuite pawhin kan vei chho deuh deuh turah ngai ila, Aizawl khawpui cheina chi khat a ni si a.

- Dr Malsawmliana