Written by
- Dr. C. Lalrampana

AN ZUAR PEIH LOVANG

Kawvelah hian thil hlu tak tak tam tak a awm. Anmahni awm dan pangngaia hlu ve sa reng te, cheibawl dan azira hlu chawp te, ngaihhlut chawp te, intihhmuh avanga ngaihhlut chawp te, mi ngaih hlut avanga ngaihhlut ni chho ve ta te, hriat chian lehzual avanga hlu ta viaute etc. sawi tur tam tak a awm thei awm e.

AMAHA HLU SA RÊNGTE

Amaha thil hlu sa reng tam tak awm thei karah tlema zawng tarlang ila, chungte chu: lunghlu, rangkachak, lungmantam, lungmawi, jaspi, sapphir, kalkidon, smaragdin, sardonuk, sardion, kruso, birul, topazi krusopra, huakintho, amethusto, tangka, Silver, dãr, tangkarua, bronze, lungalhthei, tuialhthei, khawnvartui, ram leilung, lirthei, thlawhtheihna, lawng, in, tui, chaw, chhang, sa, zû, damdawi, thing leh mau/ rua, nungcha etc. sawi tur a van tam êm sawi sen a ni lo.

NGAIHHLUT CHAWP

Thil hlu tak ni lêm lo pawh hi a ngai­sangtu, ngaihlutu, thlirtu, chawi­mawitu, sawimawitu, dahhlutu, sawiseltu, sawichhetu, duh lotu, hawtu, ngeitu, teithei lotu azirin a hluin a hlu lo emaw, kan ngaisangin kan ngaisang lo vel mai mai ni berin a lang. Chutiang zinga langsãr tak thil pakhat kan rama lunghlu leh rangkachak ang hrima a duhtu leh duh lotuin kan chai rawn luih luih ṭhin chu MNF Founder President Pu Laldenga'n 'thil' a tih mai ṭhin kha a ni a, chu chu 'zu' hi a ni.

ZÛ CHU ENGE NI Zû (Wine) kan tih hi

'Alcoholic drink' in ruih chi ti ila a fiah lehzual zawmah awm e. Hnam tinin zû kan tih leh kan siamdan erawh a inang diak diak lêm lovang a, a hmanrua kan hman pawh a inthlãu hlei zungin a rinawm.

Abikin Mizovin zupui, zufang, rakzu, hahzu etc. kan tihte hi chu buhpui leh buhban/ kãwnglãwng leh dãwi/ chawl (yeast) aṭanga kan siam a ni. Israel fate leh sãpho zu tha chi leh changkang chite erawh grape rah hmin aṭanga thlawrfim (fermented) niin a inpawlh tãwk chauha alcohol (chawl zang@dãwi) telha siam a ni. Khatiang kha alawm kan Lalpa Isua meuh pawh khan Kana khuaah tuifim engmah pawlh loh zû (wine)-ah a chantira mipui an sem tãk leh tirhkoh Paula paw'n zu tlêmtê tê in tura Timothea a hrilh kha! (Joh 2:1-11; 1 Tim 5:23). Sailutar khuaa ruahtui fim dawn khãwlsa zû (wine)-a chantir anga pholan erawh kha chu a ruih theih lêm loha a thlum ringawt a nih hmel?

Chawl zang@dãwi (alcohol) hi a ṭangkai hle a ni ang, damdawi siamtute pawhin damdawi chi hrang hrang siam nan hmangin damdawiah an telh nual a, chu chu a mamawhtu apiangin daktawr & Pharmacist-te kaltlangin kan eiin kan in tlang dial dial ṭhin a, zû kan in ṭheuh ṭhin zawng a nih hmel hle mai! Mahse, Zû hi in ṭheuh ṭhin mah ila ruih kher loh tur a ni a, Thlarauva khata awm zawk tur a nih chu?
(Ephesi 5:18).

A ṭhenawm hnêna zu in tûr petu chu, a chung a pik e, nang, an saruak i hmuh theih nâna i tûr chawhpawlha tirûitu chu!
(Habakuka 2:15 )
Ṭhenawmte hnenah zû in tur pek phal a ni lo va, zawrh phal loh tih erawh a sawi lang lo va, miin a zuar duh a nih chuan a zalênna liau liau a nih hmel. zu khapna dân awm ve lohna state/UT-ah chuan Dân tarmit aṭanga thlir pawhin India constitution article 47 & 38 -ah chuan Directive Principles of State Policy (DPSP)-ah zû khap burna ziak chu sawi loh, hawrawp (letter) khat pawh hmuh tur a awm lêm lo va, state/UT tinte'n an duh dan anga kalpui mai turin zalênna záu tak erawh pek an ni thung a. Chumi ṭan chhana zû khap burna dan kalpui thiam thiam chuan Zoram bikah chuan ram rorelna an kengkawhin an chelh mai ṭhin niin a ngaih theih a, chu state Assembly dân siamchawp chu Pathian lehkhabu thianghlim (Holy Bible) thuziak ang hrimin mipui, NGO, kohhranho puithiam rual, rawngbawltu tin leh zirlai páwlte chenin zu kan âtchilhin kan buaipui lutuk a, zû in mi leh in lo mi chenin zu kan rui tlang ṭhin ni berin a lang ta a ni.

ZU NGAIHHLUT LOH TUR
Mizoramah chuam mipui, sorkar, kohhran, NGO-te'n ZÛ kan ngaihlu tlang lutuk em ni a tih theih, kan ruihpui tlang ber nia a lan avangin Phunchawng, Rangvamual leh zû zawrhna hmun danga khap mai duhtawk lovin a ṭul lo thleng thlenga ngaih theih; Hnahlan leh Champhai lama chhungkaw harsa tak takte'na ei leh bâr zawn nan bera an hman grape zû thlengin kan tihbahlah phah fo niin a lang a, kan inenfiah a ngai hle niin a lang.

Hetiang taka zû kan dahhlut avang hian ama hlutna satliah pangngai lêt sarih (7) vela hlut belha a lan avangin zû in ngai lo pawhin in an châk sauh a, zu insa leh a ngawl veisa pawhin an in uar sauh a, zû zuar ngai lo pawhin hralh a nuamin a hlãwk a ni tih an hriat avangin zawrh ve an chãk phah a, zuar thangsate lahin sim ahnekin an zawrh tam belh phah sauh sauh a, khap rêm ahnekin *a zual zawpui vailenhlo* an tih ang maiin zû a tam sauh zel zawk ni bein a lang.

Ṭhenawm state Assam leh West Bengal thingtlang hmun hrang hranga ka kal kual vena hmun thenkhatah chuan kawng sir, kawngkam leh hmun lûn laiahte hlumbelah rakzû leh a tuitling dahin a duh apiang lei theih turin, no khat Rs 10, 15, 20 man thlengin duh hun huna lei theihin an lo zuar mai ṭhin. A duh leh mamawhin an leia an in zawhah ṭha takin an kal mai a, an ruih viau pawhin buaina an siam ve ngai lêm lova an awm awmin an awm mai a ni. Kan Zoramah pawh khutiang khuan zû hi ngaihlu tlat lovin a rate mumal tak siamsakin, zalên taka siam leh zawrh phalna kan state sawrkar hian pe zawk ta se, a thianghlim leh thianghlim loh erawh uluk taka vila enfiah reng ni se, chutianga kan chhuah zalên a, a rate a hniam ngat chuan Phunchawng, Rangvamual leh hmun danga zû zuarte hian an zuar peih lo thuai ang a, zû mansak, zû bêl vuak chhiatsak leh zû factory suasamsak chiam chiam a ngai tawh hek lo vang. Chutih hunah chuan zû khap buai chiam chiam a ngai tawh hek lo vang. A zuar mektute pawhin hahthlak taka zû siam leh zawrh ai chuan ni tina inhlawhfâk an thlang tawh zawk ang. Tunah zawng darthlalangah kan hmu riai ruai a ni, chutih hunah erawh chuan inhmatawnin a ni tawh ang; tunah zawng a kim lovin kan hria, chutih hunah erawh chuan mi hriat kim ṭhin ang hian kan hre kim tawh ang. (1 Kor 13:12).

Pu Hrekima ang veka thil awmzia kan hriatkim hunah chuan Zû khap nana kan state sorkar thla tin sum leh pai senso hautak lutuk zawng zawng hi sên ral a ngai tawh lo vang a, inhmatawnin zu in ṭhin, zungawl vei ṭhinte leh zû siam ṭhinte leh a zuar ṭhinte nen inhmatawnin, chiang takin harhfim kâkin kan inhmachhawn tawh zawk dawn a ni. A va nuam tawh dawn tehlul êm! Hei ngei hi a lawm, Zoramthar káwl lo êng tur an tih chu!

Lemuel, lalin uain in tûr a ni lo va, rorêltuten, "Khawiah nge rakzu?" an ti tûr a ni hek lo.
An in chuan, dân an theihnghilh ang a, Mi retheite chungah ro an rel dik lo dah ang e." (Thuf. 31:4-6)

A TLANGKAWMNA
Tuna Zoramin zû kan ngaihlut dan leh buaipui luih luih dan lutuk hi chuan zû khap rêm ahnêkin a titam tual tual zawk emaw ni aw a tihtheih hial awm e. Zû in mi, zû ngawl vei, zû siamtu leh zuartute ngui bân ṭhak tur khawpin *tunlai thil awmzia* tih vela zu ngaihhlut phahna tur lam hahipa tuipui lo hian, zû hi kan thinlung chhungril ṭheuhah thil pakhat ve satliah maiah ngaiin dah zero thiam ngat ila chuan zû zawrh a hlâwk hauh lo vang a, PC leh RV bakah hmun danga zû zuartute pawhin *zû an zuar peih tawh lo vang*.

Kan sorkar chak tak leh zahawm tak hian remti se'ng chuan tualchhuak zû, Sapzû leh grape wine-te thleng pawh hian dân leh dûn mumal tak hnuaiah zawrh phalna pe thei se, a thianghlim chin, mihring hriselna atana pawi lo leh ṭha pangngai chin chauh zawrhtirin, thla tin uluk taka enfiah ṭhin ni se, zû ṭha lo leh thianghlim lo zuartu apiang phalna tihtawpsak nghal hmiah hmiah zel ni se, tun ai hian kan ziaawm zawk a rinawm, a chhan chu zû khap burna dan a awm avanga zû in tlem ta emaw, nghei ta emaw an awm chuang hran lo va, ṭhenawm State aṭangin a lo lut reng a, a langsar lo deuh a, a chhe zawk bawk a, a to hle bawk a, chu zawng chu kan hlêp ni berin a lang.

Mizoram Excise & Narcotic Department-in Drugs related Death Year-wise Report 1984-2021 a tarlanah khan Heroin vanga thi 213 awmin S/Proxyvon or Parvon spas vanga thi 1161 bakah a dang zû (liqour) etc. vanga thi 277 awmin an vaiin 1651 ruihhlo vanga thi an awm a; Kum 37 chhunga ruihlo kaihhnawiha thi zingah zû (liqour) vanga thi hi 260 velah lo dah chhin ta pawh ni ila a tam zawk mi 1391 lai hi ruihlo hlauhawm S/Proxyvon leh Parvon spas vangin an thi tihna a ni a. Heti a nih chuan kum 37 chhungin kum tin chhûta chawhrualin zû vangin mi 7.02 chauhin nunna an chân laiin Ruihhlo (drugs) vanga nunna chãn erawh kum 37 chhungin kum tin mi 37.59-in nunna an chãn tihna a ni a, chuti a nih chuan zû ai chuan Ruihhlo (drugs) hi Zoram Sorkar, Kohhran, mipui leh NGO-te hian buaipui nasa zawk ila kan tifuh zawk ngeiin a rinawm. Buaipui ngai ve veah ṭhalai nunna suat tamtu zawk dahbo deuhthaw khawpin mihring nunna suat tlemtu zãwk zûah kan insãwr bing vak a; kan vaiin zû kan rui tlang a ni ta ber niin a lang a. Chuvangin, tun anga ruihhlo (drugs) rawn hluar thar leh angah phei hi chuan zû ringawt ruihpui a hun tawh lo tih hriain Zoram hian thinlung leh tihtakzeta kan vei ve ve a hun ta a nih hi! Zû thlahthlam chuang lovin ruihhlo hlauhawm (drugs) nunna suat tam bertu hi i vei thar takzet teh ang u. Tichuan, Zoram nuam, Zoram thar kan siam thei ngei ang.

- Dr. C. Lalrampana