Written by
RinSanga

‘RETHEITE RETHEIHNA’

Vanglaini March ni 7, 2017 issue-a Pu RK Lianzuala’n, he thupui changchawia a article ziah kha a ngaihnawm hle mai; thu chheh a thiam bawk a, han chhiar mai chuan a dik thluamin a hriat theih. Amaherawhchu, thlirna tlang dang aṭang chuan, a thu keuh thluk kha pawm a har deuh.

Khawpui leh thingtlang lama retheite hi an thatchhiat vanga rethei ni lovin, “thawhin awmzia a nei tawk lo emaw, an thar chhuahin tangka a lei chhuak lo emaw, pawisa hmuhna tur inhlawhna a awm ngang lo emaw, an neih ve theih tur pawh khawiah emaw a tang pawh a ni thei ang’” a han ti te te a. Chutah, “Mizo rilruah chuan rethei bet lutuk nihte hi thil zahthlak a nih vangin an dinhmun chhiatzia pawh an sawi duh lo fo zawk ang... engkim hi a tawp tut mai a, khawsik hlek pawhin thlaphan a zual a, pawisak pawh a tlem ṭhin. Mi beidawng tluka hlauhawm an awm lo, tih a ni a, engtin tak chuan kal zel ang maw?” tiin min sawi

ṭhaih ta a. He retheihna khur thuk aṭanga tal chhuah dan kawng hnih a sawi lante chu, “Hnathawh leh taihmakin awmzia a neih te, thil thar chhuah hmanga tangka lak luhna remchang te, lehkhathiamin an thiamna phu deuha inhlawhna leh hnathawhna an neih te hi a ṭul ta” a ti a. Chu bakah, “…hma kan sawn theih nan hian thingtlanga in tlem te te, darh sarh tak taka awm reng ringawt te hi thuneitute tan a khirh lutuk ve bawk” a ti a; hei hian sorkar tan pawha enkawl leh vil awlsam nan awmkhawm (grouping of settlement) a rawt ni awm tak a ni. Hei avang hian,” ...kan hmasawnna atan hian keimahni ngei hian a man kan pek a ngai ve” tiin a tlang a kawm a nih kha.

Retheih chhan bulpui ber chu, hna thawh tur awm loh vang leh a hlawk tawk loh vang a ni tih hi, kan Mizoram context-ah chuan a dik famkim lo hle. Tunlai chhanah chuan, kan thawh peih loh leh a hniam lutuka kan ngaih vanga thawh zahthlak kan tih hna hi a tam hle mai. A tam lutuka Cachar leh Karimganj unaute pawh hian an thawk seng lo achha chu a nih hi; an daily rate reng an tipung zing mai. Chu lah kan pe lo thei si lo.

Hetih mek lai hian, khawchhak lam Mizo pa dik tak ka hriat chuan, a fanu Aizawla mi ina awm chunga lehkha zirtir ai chuan tiin, an chhungkuaa Aizawla lo pem lutin, mi in an luah ta a. A tira zahthlak ti deuh chung chungin, mutia hna a han luhchilh ta mai a; nitin Rs 1,000/- chuang a hlawh thei ta mai. A chhungte a chawm zo chiang khawp mai! College-a Professor ni ṭhin, tuna awm ta lo (RIP) chuan, vawi khat chu ka hnenah “dam ver vawr chunga chemtum pakhat ka neih chhung chuan, mahni inchawmna khawp thawh tur hmuh loh ka inring ngai lo” a ti. A chanchin hi ngaihnawm ka ti

ṭhin. Thingtlanga Matric a passed hnuin, Pachhunga College toilet tifaitu hna thawk chungin BA a zir zawm a; a zawh hnuah sorkar pisa pakhatah LDA hna a hmu a; mahse a thawh rei hmain Pathian kohna chhangin BD lam a hawisan ta a ni.

Ka hriat mi, Zopa pakhat pawhin thlawhhma neih pahin vaihlo Aizawlah a zuar ṭhin a, a changin sarep pawh. A fanu pali a chawm puitling a, a upa pahnih chu pasal neiin Aizawlah an khawsa a; a fanu naupang ber pawhin Class XII a zova, a fapa upa pahnih chu an khuaah a in dang a, a fapa dang pakhatin, ‘sitica’ vei chungin, tunah Shillong-a NEHU-ah MA a zir mek. A fanu tlum ber kum 2 mi a nih laiin, a nupui a sun nghe nghe. A fate hi a chawm puitling vek zu nia. Aizawla vaihlo/ sarep a zawrh chang chuan an khuaa a in chu a kalh mai ṭhin.

Kan kawmthlanga Motor Workshop nei chuan, mechanic leh welder hna hi Mizo chuan an thawk rei peih hlawl lo; hnam dang bawk chhawr an ngai leh

ṭhin, a ti. Aizawl puanṭhui dawra master tailor-te hi Meitei an ni deuh ngei ngei. Kan industrial unit neih zawng zawnga mechanic, welder, lathe mechanic leh fitter te hi Meitei emaw, Tripuri emaw, Silchar lam mi emaw deuh vek an ni. Heng hna thiam ve tho Mizote hian an thawk rei peih lo; hna dang emaw awlsam zawka pawisa hmuhna thil dang eng emaw a tam hle tih a hriat. Party workers nih te hi a hlawk a ni ang, Bhavan leh Hnam Run an buk thei em mai. College rap pha lo tan leh High School drop-outs tan kan ITI, Polytechnic Institutes te hi, tlabal taka awm tir lo hian, faculty ṭha leh training equipments ṭha ber ber nen thuam ṭhat an phu. Ka hriat ve dan chuan, kan industrial units tam takten Apprenticeship Training programme mumal kan neih loh avangin, kan ITI chhuak mechanic ang te hi an chhawr nahawm loh thu an sawi ṭhin.

MGNREGA te hi a hun taka budget sanction neiin, a phute chauh thawk tura thlangin, District tinah tihhlawhtlin ni se; engah nge thingtlang lamah pawh rethei bakberh lutuk an awm bik ang? Hmanlai han tih chiam tur pawh la ni meuh lo, ‘ram buai’ hma mai te pawh khan, kan khawsak dan a la inchen tlangpuiin a hriat theih. Hausa leh rethei kar a zau viau lem lo. Vanduai vanga chhumchhiate kan inpeizawn a, tumah retheih lutuk vanga mualpho an awm kan hre ngai lem lo. Khang hun lai kha chuan, ei leh barah pawh kan intodelh ṭhin. Aizawl Nilai leh Inrinni bazarah, kan thar chhuah ngei lei mai theih tur buhfai a awm ṭhin. Ration buhfai sorkar ṭhatna avanga man tlawm tea kan lei theih tak vang te, subsidy scheme hrang hrang leh ‘vote bank’ siam nana Political Party-hote duan chhuah, a thawh a thawh hma hawta a sema sem welfare schemes tam vang te hian, Zoram mipui rilru hi a piangsualin a sawngnawi hlen ta emaw chu tih tur a nih hi. Pu RKa article hian he piansualna hi a tipunlun ang tih ka hlau deuh.

Tunah zet chuan sorkar aṭanga pawisa sanction a awm loh chuan, kan khaw kar kawng pawh kan sam duh tawh lova; MLA/ MP Fund tel lo chuan kan tuikhur te pawh kan siamṭha duh tawh lo a ni awm e. Rorelna fel tawk loh vanga kan kawngpui liante hial pawh bang bik lova, a loh thei loh vanga hnatlanga siamṭhat a ngai ṭhin te hi, rilru piangsual kan neih hlen loh phahna te a nih theih chuan, a vanneihthlak letling zawk hle ang. Pu RKa huat lovah, hman deuhva kan ṭhianpa sawi ka hriat chu, Silchar kawnga khaw pakhat daiah Two-wheeler tam zet mai kawngsira in park a hmu a, “Engtizia nge, tute ta nge?” tia a han zawh chuan; “Ni 100 inhlawhnaa thawkho ta a nih kha” tiin chhanna a hmu! An tia lawm, inthlan dawnin ṭum khat pawh, Party pakhat chuan khaw pakhatah BPL Association members an ko khawm a, an President a lo kal tlai ta viau mai a; a chhan an han zawh chuan, “Khulai deuhah khuan a bus a accident-a, a han buaipui khawtlai ta a nih kha” tiin an chhang!

ZONET hian kan MCS/ MPS leh All India Service exam a hlawhtlingte leh ṭhalai sports leh adventure danga hriat hlawhte an chawimawi ṭhin hian, kan ṭhalaite a cho phur ngei ṭhin ang tih ka ring. A hlawhtlingte tan pawh nun uluk phah nan leh career improvement nan an hmang ṭangkai ngei turah ngai ila. Hetiang sorkar hna sang pui pui ni lo, chawrchhuahna tlawm tak aṭanga an tumruhna vang liau liaua mi hlawhtlingte hi ZONET hian chawimawi nachang hre ve tho se, a va ṭha dawn em! Milton Berle-a chuan “If opportunity doesn’t knock, build a door” a ti daih. Ka han tarlan ve chhunte kha chuan ‘remchanna’ (opportunity) in a kik theih tur ‘kawngkhar’ (door) zu siam hmasa daih a!

- Rin Sanga