Written by
- HK. Lalbiaksanga
Mamit
MIZO ṬAWNG UAR
(Inrilsiak aiin zaa sawmkaw chuangte hriat thiam theih a hlu ber ang)
Tun hnaiah Mizote'n mahni ṭawng humhalh leh uar lam kan ngaihven thar deuh a, a tihzia khawp mai. A hma daihin titi vel leh khawi khawiah emawte lo sawi fo hlawm ṭhin mah i la; a lang a pau deuha han au chhuah pui tak hi chu a tun hnai deuh awm e. Kohhran Pawl lian ber, Presbyterian chuan Mizo ṭawng uar lam a rel tel hial a nih hmel a (2019 Synod rorelah), a lawmawm hle. Pawl dang paw'n um zui vek ila a lawmawm ngawt ang.
Ama'rawhchu, han ri hluai mah ila, 'tih ngaihna' hriat a pawimawh ber thung dawn a ni. 'A chhinlung- a lusei-a duhlian- a grammar, etc' lam chu hemi atan hi chuan a ṭangkai ber lo maithei a; ṭawng lama 'Kan natna, a lan chhuahna leh a tih dam dan pawimawh laite' hriat fuh a hlu ber dawn a ni. Hemi súlah hian, tun hma lama kan mi thiam tam zawkte anga lehkhathiam, Mizo ṭawng thiam tel bawkte an pawimawh zual dawn a ni; an awm chuan. Science thiam nazawng scientist an ni lem lo angin, grammar thiam nazawngin mihring (hnam) ṭawng ziarang an man tel kher lem lo tih a lang. Chuvangin, heti zawng hian ṭawng uar lam hawi turin a kipui pawimawh zual tawi tein i bih ho teh ang u:
1. Kan natna chu: Hlawm hnihin a lang thei-
(1) Ni tina kan ṭawngkaa ṭawng dang ri tam ta lutuk hi a ni. Sawi sen rual a ni rih lo ang a, kan pal zam zel erawh chuan hnam hma lam hun atan a pawi theih hial a rinawm tawh a ni. Mizo ṭawnga sawi harsa lem lo pawh, hnam dang ṭawnga sawi kher (zuk zeh kher) chak riau ṭhin hi a ni; kan natna lianpui chi khat chu.
(2) ṭawngkam ril pawh ni lem lo, vantlang ṭawng hman rim pangngai- a rîk dan man sual vang emaw, inthlahdah hrim hrim vang zawk emawa lam duhdah kan hrât, kan ṭawng kipui a ni si. En tir nan: a ni male; a ho e mei; i mi ngeihdam ka dil e; ka khawngeih; i keng reng kha; sikul hawng vek tur; ka tui in a hal; an si phurh an sût tir (suh, tih tur), etc; hetiang hi hun dangah kan sawi tawh bawk, sawi sen a ni lo; a dik lo vek a ni. Hetiang hi hriat tur leh a ziak hmuh tur a tam ta hle! A pui a pangin a dik lo hi kan hmang ta fo mai! A nazawng chu namnul theih chin awm mah se, hei hi chu ni tina Mizo ṭawng bupui ber tih theih a ni a; suasam chi a ni lo a ni.
Khing hlawm hnihte khi an pawimawh thar ta a ni; hmuia ri chhuak hi a pawimawh zual ber phawt si a.
2. A hmelhem zualna hmunte:
(1) Kan sakhaw (kohhran) huangah hian ṭawng a chhe nasa a; ṭawng dang a punlun deuh ber bawk ti i la, kan sawi sual lem lo ang. (Kohhran hming zuk mawh tur erawh ni si loin).
A hmunpui lam leh tualchhung ṭheuhah nen, a tesep aṭanga a sang ber thlengin; thil rawt leh ruahman, chet tlat velna reng rengah, a bikin Sap ṭawngin hmun a luah hneh hle- tih ngam a ni e. En tir nan: A hmunpui huangah te, a mipa pawl, a hmeichhe pawl, a KṭP/ ṭKP, a pavalaiah te; mission, revival, Team leh an hma lakna huangah te, sunday school leh inkhawmpui/ Meet,etc tih velahte nen,etc, sawi sen a ni lo ang; a bukin a buk tlat tih ngam a ni.
(2) Naupang aṭanga puitling, ni tina chet tlat tamna- School leh zirna hmun dangah te, leh office chi hrang hrang huangah te; tin, hotel, thingpui dawr, leh sumdawnna huangah te; infiamna lam leh hna ṭha-hna chhe ber thawhna hmun chenin ṭawng dang hming dangin hmun an chang tam ta hle, ti i la kan sawi sual lo bawk ang.
3. Pianthar a ṭul e: Damlo leh sual nih inhriat a, damdawi ei leh insiam ṭhat phal mai a ngai angin; 'mawhphurtu nih' inpawm phal chiahin, 'ṭawng uar' tihah hian kan hlawhtling chauh dawn a ni.
Hetiang hian pianthar tum ta i la:
(1) Mizote, ram leh hnam hlawma kan indin vena te, ziah leh chhiar leh hmasawnna hrang hranga kan ṭo-bul; tun thlenga thu thar- hla thara mipui tam berte innghahna leh purchâwkna ber chu kan 'sakhaw huang' hi a ni a, Mizo hun tam ber luahtu a ni, kan ti ngam hial bawk awm e. Kan mi hlu hmasate tlatna leh tun thleng pawha enga kima mi hmantlak zawkte tam berna hmun a la nih reng vangin, he huanga hotu lamte sawi dan dan hi a dik a dawk thlu loin mipuiin kan entawn hmiah hmiah zel a; mawh latu tur pawimawh bera chhal pawh a sual lo hial mai awm e.
(2) Sawi tâk (1)-na zul zuiin- a sakhaw huang hming lo deuhah, ram chhung leh pawna inzir thiam dangte an pawimawh hle bawk ang; an hnathawhna huang, school leh office dangahte an pianthar vek a ngai ve a ni. Tin, chhungkua kan pawimawh ṭheuh bawk, mahni huanga hma la ve ṭheuh turin. Hranghlui, thiamna lama kan thawh hmahruaite kha- school, office, leh in chhung khurah pawh, "Sir, miss, madam, uncle, Bro, sister, etc," tih lam tui pui kher loa mi thiam an ni deuh ber hlawm, an thiam hlei hlei; entawn lêt ngam a ṭha hial mang e!
Hemi ruala kan hriat tur erawh chu, khawvel thil thar rawn pianga rawn chhuak thar zelte'n 'ṭawng thar an rawn chhawm zel a ni' tih hi. En tir nan: Phone, call, reply; game, work, play, finish, complete; ṭheka, daily; banking, withdraw, deposit; restaurant, cook, plate, rice, spoon; flight, trip, load, entry, parking; service, pray, sharing, faith promise, etc (sawi sen loh). Dan rual an ni lo; mahse, 'a loh theih' leh 'a loh theih loh' chin erawh thliar phal ve tawh i la, a ropui ngawt ang chu!
Chutichuan, a pawimawh ber chu- a loh theih lohna hmun pawh ni lem lo, mahni hnam leh hnam inbiakna huangah hi chuan kan rilru hi piangsual bîk tawh lo ve phawt se la; khawvel hian, 'Hnam leh Sakhua' a buaipuiin a thupui ber a nihzia hi hre thar ve tawh i la; mi kan ang ṭan tihna a ni ve dawn a ni. (kan zinga hnam dang cheng te, tun hmaa an ṭawng zahpui ve lek lekte pawhin an zahpui lo tial tial tawh, tihte hi hre tel te'ng u...HK). Miin, ṭawng lama ṭhahnem a ngaih leh, "A inti thiam- inti hria," ti hu bik tawh lo bawk i la.
A fing leh thiam apiang deuh thawin Sâp añ (anmahni ang nih) kan châk rûk et et, khawvel awm chhung pawha kan nih si loh tur hi sim ve tawh i la; a theih ang angin mahni Hnam ṭawng, 'Mizo ṭawng hi' uar thar ve tawh zawk i la, 'Mizote tan kawl a eng ṭan e,' kan ti ngam ve tawh mahna le!