KAN RAM LUI TUI HUMHALH VAT A ṬUL
Luikam ngaw humhalh a ṭul:
Lui tui vawng thianghlimtu pawimawh em em mai chu lui kam ngaw hi a ni a, hei hi ‘Riparian Zone’ an ti. A zau zâwng duh dan hi a ram leilung awm dan azirin nasa takin a danglam thei a. Phai zawlah chuan feet 10 - 160 vel te pawh a tâwka ngaih a ni a. Tlangramah erawh chuan chu aia zau chu a ngai mai thei, a zau zawh poh leh a ṭha ting a ni mai. Mithiamte duh dan chuan lui kam hnaih berah thing lian chi awm se, a dawtah thing tenau deuh chi, a pawn berah chuan hnim bit tak awm se, tih a ni. Riparian Zone pawimawhnate chu:
1) Tuihawk nû te, hnim thahna leh rannung thahna hlo tûr chi hrang hrang leh bawlhhlawh chi hrang hrangte a lo dang a, a thlifim a, tichuan, tui thianghlim tak chu luiah chuan a luh theih phah ta ṭhin a ni.
2) Lui kam hnaiha thingte hian tui an zàrhlim a, tui an tidai a, tichuan, tuiin oxygen a lo pai hnem theih phah ta a ni.
3) Riparian Zone hi nungcha chi hrang hrangte chenna hmun pawimawh tak a ni.
4) Helai hi ramngaw lian zawka awm nungchaten ramngaw dang an tlawhpawhna kawng pawimawh tak a ni.
5) Lui kama thingṭang bakah a hnah leh a rah tuia tlate chu lui chhunga awm nungchate tan chaw pawimawh tak a ni bawk.
Lui hrisel awm dan:
Lui chhuata lung chi hrang hrang inkara hmun awlte hi nungcha tenau zual, entirnan kaikuang, chengkawl, chakai leh sanghate tan bihrukna leh chawlh hahdamna hmun pawimawh tak a ni a, sanghate tan tuina hmun pawimawh tak a ni bawk. Sanghate hi tui luang chak laia an tleng hian an hahin an chau ve ṭhin a, chuvangin lung lian ve deuh phêna tui dul laiahte hian an chawl hahdam duh ṭhin a. Tin, luia thingluang awmte hi lungpui ang bawkin an ṭangkai a. Lunga pátêk awmte phei hi chu nungcha tam tak tan an chawpui ber a ni bawk. Hetianga awmphung pangngaia lui tui a awm chuan lui chu a hrisel tihna a ni a, a chhunga cheng nungchate pawh nunphung pangngaiin an nung thei thin a ni.
Lui tui tihbawlhhlawh a pawi:
Tui chu engvang pawhin lo bawlhhlawh ta se, nungchate tan buaina leh chhiatna nasa tak a thleng thei a. Hnim thahna leh rannung thahna hlote ngat phei hi chuan tuia cheng nungcha zawng zawng a tichimit vek thei a ni. Chutiang chu khawvel hmun hrang hrangah a thleng tawh ṭhin a. Lo neituten rannung thahna hlo an hmante chu tuia a luan luh ṭhin avangin America rama lui tam takte khu nungcha nei lovin an ruak huai mai a ni.
Chumi chungchang chu Rachel Carson, ‘Fish and Wildlife’ hnuaia thawk chuan a chhui ta a, tichuan ‘The Silent Stream’ tih lehkhabu hmingthang tak chu kum 1962 khan a ziak ta a. Chu a lehkhabu atang chuan miten rannung thahna hlo-tûr hman a lo hlauhawmzia an hriat chhuah phah ta a ni.
Tin, bawlhhlawh chi hrang hrang kan paihte hi luia a luan luh hian nungchaten an thih phah thei a, an thih phah loh pawhin natnate an vei phahin an dam rei loh phah thei bawk a. Chutiang nungcha hrisel lote chu mihringte tan ei a hlauhawm em em bawk a ni.
Leivung a hlauhawm:
Lui tui tibuaitu dang leh chu tuia leivung paih hi a ni a, hei hian tuia nungchate bik a nghawng dan hi lo sawi ila. Leivung kan paih avanga tui a lo nut hian nungchaten thil an hmuh fiah theih loh avangin an chaw zawn dan a buai phah a, an hmelmate lakah pawh nasa takin an dinhmun a derthawn phah a ni. Tuia lei nawi leng vel avangin sanghaten oxygen an hip luhna lai, Sapin ‘gill’ an tih, Mizoten ‘a samkhuih’ kan tih hi a chim buai a, oxygen an hip tlem phah a, an thih phah thei hial bawk a ni. He gill hi sanghain tuia oxygen a hip luhna a nih bakah mihringte kal (kidney) hnathawh ang, taksa aṭanga thil chhia paih chhuaktu a ni tel bawk a. A hnathawh dang pawimawh tak tak pawh a la tam mai, mahse kan sawi seng rih lo vang.
Lung kara hmun awlte hi lei nawiin a hnawh khah chuan nungcha tam takin chawlh hahdamna leh sahimna an neih loh phah bawk a, an nunnain a derthawn phah em em a ni. Sanghate tan tuina hmun a bo zo vek bawk a, inthlahpunna hmun an nei loh phah a. Chu'ng bakah chuan lei nawiin pátêk a chhilh bo avangin an thi zo a, nungcha chi hrang hrangten nasa takin ei tur lamah harsatna an lo tawh phah bawk a. A chhilh bo lohte pawhin lei nawi an kai nasat avangin nungchate tan ei hrehawm leh harsa takah an chan phah bawk a ni. Hetia luia leivung kan paih zel chuan luia nungchate an chimit zel ang a, hun rei lotêah mihringte hian kan hriselna atana kan mamawh em em lui sa ei tur kan nei lo mai dawn a ni.
Tin, lui tui hi tunlai khaw tam takten tui in tur kan lakna hnar a ni tawh a. A nut lutuk chuan a in tlak loh a, khawl hmanga tihfim thlengin nasa takin a harsat phah bawk a ni. Tichuan, luia lut thei tura leivung kan paih hian lui kalphung kan tichhia a, tuia nungcha tam takin an thih phah bawk a. Mihringte mamawh chawhmeh lakna kan tichhia tihna a ni nghal bawk a. Leivung dang a luh tawh loh hnuah pawh nungchate lo pung a, ngái rawn awh leh tur chuan kum tam tak a ngai ṭhin a ni. Chuvangin, leivung paihna tur hi uluk taka thlan a ngai a, khuar leh ruam hnawh khah nante hmang ṭhin zawk ila, hmun zawl kan neih belh phah ang a, kan ṭangkaipui zawk bawk ang.
Plastic leh polythene a hlauhawm:
Aizawl-a chêngten tui in tur kan lakna ber Tlawng lui chu bawlhhlawh dang bakah plastic leh polythene hman hnuin a tihbawlhhlawh nasatzia mi ṭhahnemngaite avangin tun hnaiah Local TV News aṭangin mipuiten kan hriat belh a. Hetiang zela a bawlhhlawh chhoh chuan rei lo têah tui thianghlim in tur kan nei lo thei mai dawna a lan avangin, Tlawng lui bakah kan rama lui awm zawng zawngte humhalh duhna nasa tak a lo piang nghal a, ‘SAVE MIZORAM RIVERS’ tih pawl pawh a lo din phah ta hial a ni a. He pawl hian kan rama lui tuite humhalh turin tunah hian chak takin hma a la chho nghal a, mipuite pawhin theihtawpin he pawl hmalakna hi lo ṭawiawm zel ila a ṭha hle ang.
Plastic hi a ṭawihral har avangin a awmna apiangah buaina a siam zel a ni ber a. Luia plastic leh polythene a luh hian lui chhuat leh vaukamte nasa takin a tibawlhhlawhin a tichhe ṭhin a. A lo nawi hnu phei chuan tuia nungchaten an lo dawlh a, an ril a hnawh phui a, chaw a kal tlang thei lo va, chaw dang ei thei tawh lovin an thih phah fo ṭhin a ni. Tin, a plastic azirin a nawi hian tûr hlauhawm tak tak a siam chhuak thei a. Chu'ng tûrte chu an plastic nawi eia a lo tel chuan an ṭhan dan a tibuai thei a, an chi thlah theihna thlengin a tibuai thei a ni. Nungcha ṭhenkhat chuan an chak loh phah a, an dam rei loh phah ṭhin bawk a.
A tawp berah chuan, tun aṭanga theihtawpa kan lui tuite kan humhalh loh chuan tui thianghlim in tur kan nei lo thuai ang a, tuia nungchate an thi zo bawk ang a, a tawpa a tuartu tur chu keini mihringte bawk hi ka ni leh dawn a ni. Chuvangin, kan rama lui tui zawng zawngte humhalh tur hian Mizo mipui zawng zawngte'n theihtawp i chhuah ṭheuh ang u.
- Dr. C. Lalhmingliana Honorary Wildlife Warden Aizawl District