Written by
CT LALRINAWMA

TUALTE 'TOMATO' AN PAIH MAI MAI EM NI?

Social media-ah Tualte khaw tharchhuah, 'Tomato' eng emaw zat motor aṭanga khama an paih liam video clip tawi te ka lo hmu ve a, video-ah chuan chutianga tomato ṭawih an paih mai mai an uizia sawiin, sorkar demna emaw, sorkar fakna emaw thu leh hla an sawi hran lo. Mahse, video tidarhtu erawhin sei fu thuziakin tomato hralhna (marketing) an zawnpui loh vanga Mizorama sorkar lai demna thu leh hla a inziak nual thung a!

Chutianga tomato ṭawih mai tur paih ṭeuh video leh a rawn tidarh (viral) tu thuziak chuan ka ngaihtuah a ti thui hle.

Tualte khua chu khawi laia awm nge tih leh mihring eng zat nge cheng a, in eng zat khua nge an nih ka hre lo va. Mahse, chutiang khawpa tam tham tomato tharchhuak khua chu khaw thatchhe tak ni lovin, mi taima tam tak awmna khua leh thawkrimte tana hahchawlhna hmun atana khaw nuam leh hmunhma nuam tak a nih a rinawm. An khua chu zin leh hmuh ka chak phah hle.

Tomato hi thlai hrisel tak niin, mahse, hun rei tak dah ṭhat theih loh, ṭawih hma tak a ni a, chuvangin chhungkaw eizawn nana hmangtute leh dam khawchhuah nana hman zel tuma chingtute chuan, thil thui tak ngaihtuahin leh ruahmanna fel fai leh ṭha tak neia hmalakna an neih a ngai niin a lang. Khawvelah mihringte thlai ei hlawh tak niin, a hring leh a puma hralh kher lo pawhin 'Tomato sauce/juice' ah te siam chhuakin, hotel leh restaurant changkangah te chuan chawei dawhkana chi ang maia chhawp zinga tel, Mizo ṭawng upa "A serh zinga mei ang," tih ang deuhvin, chawhlui changkang leh kang lo deuh buatsaihah pawh 'tomato sauce' chu tel zel ṭhin tluk a ni.

Kum dang lo kal zel turah Tualte khuate'n eizawnnana tomato an hmang chho zel dawn a nih chuan, ngaihtuahna thar hmangin, a dah ṭhatna emaw, tomato sauce siam dan ngaihtuah thei se, an khaw pumpui tan tomato chin a, a rah thar chhuah ṭeuh chu eizawnna tlak leh intodelhna leh innghahna tlak a ni thei ngei ang.

Tihian ngaihtuahna han siam chhin ta ila:

Kum 2023-ah chuan Tualte khua aṭangin tomato rah chu metric tonnes thum thar chhuah tum ni se la, a rah vanglai leh hmin chhungin Mizoram mipui maktaduai 1.7 velte chu chawm (supply) tumin, Vaipa-in Mizoram state pawn aṭanga truck lian hmanga tomato a rawn phur luh zut zut ṭhin chu luahlan thei khawp leh titawp thei khawp turin, Tualte khaw mipuite chuan Mizorama District hrang hrangte chawm hneh turin, Districts 8 khawpuiah chuan agent office siamin, chungah chuan an khaw thar chhuah tomato te chu 407 truck hmangtein, an ṭawih chhiat hmain phur thleng zung zung ṭhin se la, District khawpui 8 bakah motor kawngpuiin a kaltlang tlang dunga khaw awmte pawh supply theih vek tum se la, hemi atan an khuaah chuan society/company/corporate ṭha taka dinin, chumi kaltlangin tomato chingtute chuan an tharchhuahte chu pe lutin, hralh zung zung ṭhin se. Khaw dang aṭanga rawn kharchhawng turte pawhin, Tualtea tomato chingtu society/company/corporate kaltlangin a man (rate) bituksa angin kharchhawng mai ṭhin se la. Office-a ṭhuten an hralh chhuahna sum hmuhte fel fai takin chhinchhiahin, society/company/corporate account-ah vawng se emaw, chutiang lo deuh pawhin an member te thawh chhuah ang mil zelin, sum kha pe chhuak ṭhin se. Tomato tak hralh chhuah kher aiin, 'Tomato sauce' siamna khawl (machine) te chu sorkar kaltlangin emaw, India ram chhunga chutianga sumdawnnna kalpui mektu Company te nen thuthlung ziak felin, hma la chho thei ta se la, Tualte khaw mipuite chauh ni lovin, Mizoram pawhin nasa takin hma a sawn phah ngei ang.

Khawvelah 'Tomato Sauce' siam lama hmingthang company lar tak pakhat 'Heinz Tomato Ketchup' tih chu kum 1869 a din niin, Heinz Tomato Ketchup chu khawvela hotel leh restaurant tin deuhthawah te leh chhungtin dinning table-a chhawp chhuah zin leh tam ber a ni ṭhin. Chutiang ang deuhvin Mizorama hotel leh restaurant tinah leh Mizo chhungkaw in tinah 'Tualte Tomato Sauce' bur emaw, a packing hmuh hun a va nghahhlelhawm tawh tak em!

Mizote hian sumdawng turin ruahmanna ṭha leh thil thui tak thlirlawkna kan la nei thiam tawk lo fo ṭhin. 'Miin an ti a, thenawmten Broiler ar emaw Vawk an vulh a, kan vulh ve teh ang. Miten he thei/thlai hi an chingin an phun a, kan ti ve teh ang' tih vanga thlai leh thei thar chhuah rei rui satliah ringawt kha a tawk zo lo va, mipui mamawh (demand) pek dan tur leh hralh theih dan tur (marketing) fel fai takin ruahman lawk ṭhin tur a ni. Chutih a nih loh chuan, mipui mamawh bak tharchhuah chiam ringawt chuan hralhna tur a lo awm lo ang a, a chhe ṭawih ral mai mai tur ui tak chunga paih zawh mai a lo ṭul leh ṭhin ang. Chuvangin kan thei leh thlai tharchhuah turte chu, uluk takin chik takin a hralhna (marketing) kan ngaihtuah thlen tel a pawimawh em em a ni. Chuti a nih loh chuan, kan eizawnna tur leh intodelh tumna turah kan beidawngin hlawhchham leh ṭhin ang a, a tawpah sorkar kan puhchhe leh ringawt ṭhin ang!

Ka tawnhriat ve pakhat chu, kum 2000's chho khan ka ṭhianpa Pu K. Lalmuankima nen an Bethel Offset Printer lei thar hmangin ni tin chanchinbu "Ralvengtu" tih kan buatsaih chho va, kei Editor niin, ani chu Publisher a ni. Theihtawp chhuahin Lunglei mipuite leh District pum huap turin Lungleia Offset leh Computergraphic design hmanga ni tin chanchinbu chhuak hmasa ber turin kan buatsaih ta a, chanchinthar lawrkhawm chungchangah pawh BBC/CNN/VOA/Reuters/ESPN/AIR (Delhi), etc deuh kherte chu thulakna (source) atan hmangin, khawvela sport leh thuthar lam ber berte kan lawrkhawmin, kan vawmkhawm ṭha viau mai a, kar lovah min hlutsaktu (subscriber)te kan nei tam chhovin, copy 7000-10,000 vel chhut a ngai ta. Chutih rualin chanchinthar ber ber kan ziak a, kan lawrkhawm ṭhat viau laiin copies 10,000 chuang zel tur chuan awmze nei taka min laksaktu (subscribers) nghet neih kha kan mamawh ta a ni. Mahse, a semtute ringawt aṭanga marketing kan kalpui satliah avangin, ni tin copy sing 15,000 vel chhut chhuah nguk ringawt chu, a hralhna/ a leitu an awm leh si loh chuan keini tan sum senralna satliah a nih dawn avangin leh, subscriber nghet mumal tak kan neih theih copies 7500-10,000 inkar vel bak kan chhu (print) duh lo a ni. Khawvela chanchinthar ber leh rintlak, belhchian tlak ber ber mipuite chhiar theih tura chhawpchhuah chu thil harsa lutuk a ni hauh lo. Mahse, chung remkhawm tawh, chhutte hralh chhuahna tur leh leitu (subcriber) tur rintlak leh innghahna tlak kan mamawh ta a ni. Hetiang ang deuh hian, thei leh thlai tharchhuah turte leh sumdawnna thil kalpui tum chuan a 'marketing' thlengin, mi thiamna bik nei leh a ngaihna hriate kan mamawh ṭhin a ni. Chanchinbu lo chhut (print) chhuah nghek nghuk ringawt chu, senso hmuh letna tur a awm si loh chuan hlohna leh channa a ni ang.

Nimin (June 9, 2022) tlai chu, Phnom Penh khawpuia ka In luah piah deuhvah damdawi (fertilizer) hmanga thei leh thlai chawm ni lo (organic veg & fruit) zawrhna dawr thar lian vak lo hi a lo awm thar chuan ka mit a lak em vangin ka han lut zuai a, thei leh thlai an zawrh chu a tam nghek nghuk lem lo, mahse, organic vek a nih avangin a bul maia kawng kama an zawrhho aiin a man a to deuh vek thung. A dahṭhatna leh vawnhim reina tur chu Fridge ang chiah te dahin, a ṭhen chu ṭawih harna plastic hmangin an lo fun dim diam thung bawk a, a man chu a pangah an belsa thlip thlep vek a, computer data-ah dah luh vek niin, an hralh tawh zat leh la hralh loh (stock) an neih zatte chu computer aṭangin a hriat zung zung mai theihin, an hralh chhuah tawhte chu a man zat nen fel fai takin computer ah dah luh zel a ni. Chu dawr chu a lun viau em tih phei chu ka hre lo (pic in lo hmuh veah ka dah tel e - CT)

A nghaktute chu an dawr siam dan velte ka han zawt chiang a, sorkar tihsak pawh an ni lo va, an ṭhianzaho chuan sum (capital) thawhkhawmin, chutianga sumdawnna turin hma an la hova, a hlawkna lo awm tur pawh corporate system ang deuhvin, an sum lakluh aṭangin leh investment an tih angin a hlawkna hlep chu an insem mai ṭhin dawn a ni. An thei leh thlai zawrhte chu thingtlang khaw hrang hrang leh province (state) dang aṭangin organic farm-a mi chauh leiin, an lo zuar chhawng leh a ni. Chutianga organic farms aṭanga tharchhuah pawh an lei duh thu hrilhin, organic farm neitute pawhin an rawn pe chat chat mai ṭhin a niawm e. Tin, anmahni chuan society/company/corporate ang dinin, ram (land) te an lei a, organic farm siamin, an thei leh thlai tharchhuahte hralh turin dawr an lo siam a lo ni. An thlai tharchhuahte chu sorkarin hralhna min ngaihtuahsak lo, tiin an sawi an sawi ve lem lo.

Chu dawra ka awm lai chuan, ka rilru chu a vak thui tak meuh va! A ni, a kal thui vawng vawng e! Ka ngaihtuahna tam tak lo luah ve ṭhintu, "Aw Zoram, ka ngai em che, nang lo chuan lawm a kim thei lo," ti hiala Zodi frontman Pu T. Zorampela hla thuhla ang maia "Hmangaih Zoram" hlimthla chu mitthlaah a lo lang nghal chuai chuai mai a! Chung ang dawrte chu engah nge Mizoten kan siam a, ṭhianzaho te, chhungkua pali panga anga intelkhawmten sumdawnna kan tan theih loh bik ang? tihte leh, kalphung dik fel fai (system) neiin hmasawn turin thil kan tih theih loh bik ang ni? tihte chu rilruah a lo lut nasa hle a ni.

Khawvela sumdawng hausa tam takte hi Corporate te dinin, chungah chuan "share holder" an nih angin, mi tam tak an lo ding chhuak ṭhin a lo ni! Mizote pawhin corporate ang chite hi din i zir ṭanin, i uar chho teh ang u.

Kum tlemta kalta khan Aizawlah 'Vishal Market' leh 'Bazaar India' tih em ni ta chu 'Corporate system' ang deuhvin, tute emaw intiam rualin sum thawhkhawmin sumdawnna an kalpui a, an thil zawrhte chu dawr dang aia tlawm deuh zawkin, mipuite pawhin an bawh deuh huk niin an sawi a. Tin, chu'ng dawra thawktu turin Mizo nula tlangval 40/50 dawn hna nei lo (jobless) hote tan hna an siamsak thei bawk a, sumdawnna ṭha tak leh ram leh hnam tan pawha thil ṭangkai tak niin a lang. Vishal leh Bazaar India tih dawrte chu Mizo pa pawhin a siam leh din ve theih vek thil a ni.

Kan mihausate pawhin, hun lo kal zel tura ram leh hnam tana chhenfakawm lem lo 'Swimming Pool, Resort' etc., tih vel leh lirthei man to tak tak lei intihhmuh aiin, Corporate system ang chi te dinin, Mizoram tana ṭangkai leh hmasawnpuina thil an tih thiam a hun ta hle a ni. Aizawla mihausa cheng nuai za tel, vaibelchhe tel neiten 'Shopping Mall' changkang leh ṭha te, Mizoram leilung ngei aṭanga thei leh thlai tharchhuah dah ṭhatna (cold storage) dinin, buatsaihna nachang hria se la, ka'n va ti tak ṭhin em! Mi rama Shopping Mall leh Cold Storage tam tak chu, Diesil engine hmanga power supply pek a enkawl an ni fur mai.

Mizoram leh hnam tihhmasawn leh siam ṭhat nan nang leh keimah ngei hi kan pawimawh a, hnam dangin min siam ṭhatpui dawn lo. Chuvangin rilru thlakin, thinlung thar pu chungin hmalam pan zel turin, i inbuatsaih sauh sauh ang u. Thufing pakhatin, " I rilru thlak la, khawvel tharah i cheng a ni mai" a lo tih hi a dik riau asin!

"Tlang sangte leh tuifinriat thuk takte chuan, kal zel ila tawp chin an nei vek a ni," - Chinese Thufing.

- CT LALRINAWMA