I chhangchhe thar leh teh ang u

"Chhiat a zawnga ṭha ber chu chhangchhiat hi a ni" an lo tih ṭhin hi a dik ngawt mai. Chhangchhiat hi chhungkua leh hnam dinchhuahna bul a ni a. Mahse, kawng dik lo lamah kan pensan daih a, fa neih tlem hi kan hlâwkpuiin kan hre tlat a, chhangchhe loa duh duh neih hi changkanna niin kan ngai tlat a. He kalsualna lian tak aṭang hian kan harhchhuah a hun tawh. He ngaihdan hi mahni hmasialna a ni a, piang ve turte huphurhna leh mahni hreawm hlauhna aṭanga lo chhuak a ni a, setana rilru a ni. Pathian thu nên pawh a inrem lo.

Mihring inhuphurha inti­tlem zawnga ‘population control’ thuneihna hi Bible khawi hmunah mah hmuh tur a awm lo. A nihna takah chuan mihring tam lutuk avanga ram buai an la awm lo a, an ṭhatpui vek zawk. Ram ṭhenkhat ‘population control’ kalpui te pawh hi buai dawna inhriat vang maia kalpui an ni a, finfiahna a la awm lo. Siamtu Pathian hian mihring pung zel milin ram hausakna hi a dah ngei ngei ang tih a chiang.

Bible-in hnam ropuina a sawi chu, ‘pianpun’ a ni. Abrahama hnêna Pathian thutiam pawh ‘vana arsi zatin i thlahte chu ka la tipung ang" (Gen 26:4) tih a ni. A ngial a ngana vana arsi zât tak tak anga ngaih tur chu a ni hauh lo ang a; pian pun zel erawh a kâwk chiang. A tiam chhan erawh chu Pathian thu awih vâng a ni a, "Abrahama chuan ka thu a awih a, ka thuhrilh te, ka thupêk te, ka thuruatte, ka dante pawh a zawm avâng khân," (Gen 26:5) a ti zui. "Thuhnuairawlhte chu an eng a thâwl e; lei hi an la rochung dawn si a" (Matt 5:5) tih thute hi kan man lo emaw ni? Thi loa lei rochun lam a ni lo a; inthlah pun zêl malsawmna a ni zawk. Hei pawh Pathian leh mihringpuite laka thuhnuairawlhte chan tur a ni. Pathian duhzawnga chhangchhia te, piang pungte hi a ni ropui tur chu.

Thuhriltu finna thu (philo­sophy) zirtir nên pawh a inhne rem thlap. Ani chuan "Pahnih chu pakhat ai chuan an ṭha zawk, an thawh chhuah ṭhat avângin. An tlûk pawhin pakhat chuan a ṭhian chu a khaiding dawn si a; mahni chauhva awm kha erawh chu a chung a pik e, a tlûk chuan khaidingtu tûr a nei si lo" (Thuh 4:9-10) a ti a. Kan chhungkua leh kan hnam tân hian innghahna tlâk a nih tehlul nên, a ni lo zawngin kan kal tlat a, a pawi a ni. Muslim sakhaw zuitute chuan heti lam an sakhaw inzirtirna an zui ṭha khawp asin.

‘Family Planning’ kan kalpui dânte hi mak tak a ni. ‘Chhungkaw ruahmanna fel’ tihna a ni mai a, a ṭhat tehlul nen, ‘fa neih tlem leh nuamtawlna’ ang maiin kan inzirtir hlauh a. Mi lian leh mifing nia kan hriatten an zawm ṭha phian si, kan intihhmuh ta luih luih a. Kohhran te, YMA branch ṭhenkhatten fa neih tam lamah min han fuih tak na a; kan ziaawm hleithei lo. Sum leh pai lama ngaihtuahawm miah lo chhungkua, ‘family planning’ nia ngaih vanga fa nei tam ngam lo, mah se retheihpui ta tlat chhungkua kan awm nual. Chutihlaiin, nitin inhlawh chawp chunga fa nei ṭeuh ṭeuh kan awm nual bawk. Sum leh ro chhêkkhawl nei lo mah se an taihmaka Pathian leh Kohhran an belh tlat chuan an faten an chawimawi tlat lawi si. Taksa, rilru leh thlarau lama mi puitling ni tura chhungkaw inbuatsaihna ṭha hi family planning chu a ni zâwk.

Rethei tê mah ni ila, chhang­chhiat lai chuan han ther fûk mai ila. Duhthusâmah chuan Sunday School depart­ment tinah hian fate han awm kim thei se la. Pawl khat aṭanga BA zirlai thlengin indawt zut mai bawk sela. An puitlin kim meuh chuan awhawm tak an ni zel. Family Planning emaw tia fa nei tam ngam loten kan tih fuh lohzia kan hre tawh. Fa neih tlem vanga fate tipuitling emaw intite pawh hian fa tam tak nei ila kan tipuitling vek tho lo ang maw? An tlem leh tam lamah fate an puitling ngawt lo, a enkawl dân lam a pawimawh zâwk. Pathiana inghat tlat chhûngkua, nitin inhlawhchawpa eizawng, chhangchhe bakberha fa hringte dinhmun a bet hlen ngai em ni?

Kan rama miropui tak tak kan neihte hi han kawm kual mah teh, an lehkha zir laia an harsatzia an sawi ṭeuh thei ang. An chhungkaw retheihzia leh an chhangchhiatzia te an hrilh ang che. Officer lian tak tak, India tâna mi chhuanvawr tak tak IAS, IFS etc kan neihte kha chutiang chhungkua aṭanga lo chhuak an ni fur asin! Tuna Indian Civil Service lama kan hniam telh telh ta mai leh, Mizo kan dinchhuak hleithei ta lo hi a chhan ber chu kan nuamsa hma lutuk a, chhangchhiat leh retheih kan hre lo a, min nawr ṭangtu kan nei lo a. Kan chhiatpui mêk a nih hi.

Economist-ten an hmuh­chhuah chu, "Mihring tam leh, chhawr ṭangkai hi hmasawnna rahbi pawimawh tak a ni" tih hi a ni. Mihring hi eiraltu an ni ngawt lo a, 'thawk chhuaktu leh hmanraw ṭangkai an ni' tih hi a ni. China ram khi mihring an tam avangin khawvel nuihzat an hlawh fo, mah se mihring tam chu an dinchhuahpui ta mêk a. Khawvelin a nuihzat thei ta lo. ‘Mihring tam chu ropuina kawng’ a nihzia an hre tawh a, ‘fa pakhat chauh neih phalna’ pawh an ṭhiat ta hial a ni. India ram pawhin mihring tam malsawmna kan chang chho mêk a, ram hausaten sumdawnna atân min ît a, min thlîr liam thei lo a. Tun hnai mai aṭangin an rawn lût ta sup sup mai a nih hi.

Mizote hi uihum zât lek kan ni a, kan ram pawh kan luah lum zo lo, kil hrang hrang aṭangin min rawn luahpui hlawm a. A rei deuh deuh ang a, kan la inchuh buai deuh deuh dawn. Hnam himna leh ram humhalhna ṭha ber chu Pathian thu ang zela pianpuna kan ram chin luahlum hi a ni dawn lo'm ni? Silai hmachhuantu chu silai vêkin a boral ṭhin si a. Chuvangin, family planning dik tak nên i chhangchhe thar leh teh ang u. Chutah chuan kan ropuina tur a awm.

- Lalbiakhlira