Written by
Vanhmingliana
Dawrpui

ASSAM RIFLES RAM LUAH HI!

Assam Rifles ram han tih hian kan sawi tum tak chu Bazar Bungkawn aṭanga Dâk In lian bul thlenga sipaiho awmna bik hi a ni tih han sawi phawt ila. Hun engngemaw chen aṭang khan helai sipai hmun chungchang hi sawi a tam ta êm êm a. Mizoram a Sawrkarna chelh thar an lo awm apiangin sawi tel ve hmasakah hian a ṭang ve ziah a. Hnawt chhuak mai thei tura inchhâl leh a ṭhente phei chuan an chhuah tur ni leh thla lama sawi thei te kan awm a, mahse tumahin kan la hnawtchhuak lo chu a nih hi!

Mizoram a sipai lo luh ṭanna:

Aizawl pawh hi a tirah chuan Lal ho awpna hnuaia mi tho niin tuna Thana (Police) tlângah khian an inkhuar a, Tàn In (Jail) hlui hmunte kha a ni ber âwm e, Zarkawt PWD tlang hnai zawk thleng khian. Sapho leh Lalte inkarah inremna (Sa ui tan) a lo ngaih tak avangin Mizoram Bawrhsap hmasa ber Capt. H.R.Browne chu a lo thleng ta a. A hmaa tihpuitlin lo tum tawh Mr. Dally-a hna chu rawn chhun­zawmin ni 13 June, 1890 ah chuan an inkokhawm thei ta a; tichuan zawi zawiin inremna chu dân chipchiar tak nen buatsaih a ni ta.

Hemi hma hian Sapho chuan Assam Rifles tuna Baza tlangah tak hian Aizawl Fort chu din zai rêlin February ni 25, 1890 ah chuan sak ṭan a ni ta a ni. Helai aṭang hian sipai ho chu inbun ṭanin awmhmun an khuar nghet ta sauh sauh mai niawm tak a ni. Colonel Skinner khàn a haw thlak dawnin sipai inkulhna tur thu pein Mr. Dally chuan a lo bawhzui ta anih chu.

Capt. G.H Loch 3rd Gurkha a mi hi Mizoram-ah Sipai hotu ni turin 1891-ah a lo chhuak a, Bawrhsap hmunruakah pawh a ṭhu ve fo a ni awm e. Loch Sâp hi Aizawl Siamtu, mi pakhatah chuan hma la nasa ber a ni hial âwm e. Chuvangin a lung phun an siamah pawh Latin ṭawngin hetiang hian an lo dah hial a nih chu, “Si Monumentum Requiris Circumspice (Han hawi vel la, A kutchuakte chu I hmu ang)” tiin. A tirin chu lungphun chu Dâk Inpui hmar lamah sâwn a awm ṭhin a, sawn a ni ta a ni.

Kan thusawi tum nen a inpersan loh nan a kutchhuak ‘Lammual’ chuah hi in sawikai leh lawk teh ang. Tuna Lammual awmna hi Sipai chhungkaw chenna ṭhin niin, chûng mite chu Vaihmeichhe Veng (tuna Khatla ni ta) piah lamah sâwn Loch Sâp hian a sawn a, Lammual hi a laih ṭan tir ta a ni. Major Shakespear (Tarmit-a) chuan ti hian a ziak a tiin Aizawl chanchin ziaktu R. Thanhlira (Ex-MP) chuan ziakin a dah a : “Kum 1897-ah Aizawl ka lo luh chuan a zatvel vel chu an lo lai tawh a; mahse ft 15 zeta sang laih ngai a la awm” tiin a sawi.

Sipai ram chanchin sawi tur hian an bul lo ṭanna kan han hriat ve phawt te hi ṭul niin a lang a, duh ai chuan kan sawi thui ta mah mah mai thei. Mizote hi kan chanchin ziaka dah ṭha tlem tak mai kan nih avangin record awm ve atan pawh a ṭha ve tho mai thei e.

Assam Rifles ram hi chhuahsan tur lo ni ta se?

Kan sawi tawh ang khân, ‘Tiang taka Aizawl bul lo ṭan tawhtute leh a awm hmasate hi an awmhmun aṭang hian kan ûm chhuak mai thei dawn em ni?’ tih te hi zawhna lian tham tak chu a ni. Amaherawhchu, India ram chu Democracy Sawrkarna “Mipui duhdan Lalna ram” a ni miau a; he hmun sipaiin an luah tlat pawh hi a ṭul chuan tihdanglam theih ngei tur chu a ni ang.

Aizawl leh Mizoram mipuite chuan duhthusâmin ram a lo ṭhang zel a, mipui kan lo pung a, ram leh hmun mamawhna a lo sang zel a. Chuvang chuan sipaiho hi Aizawl khaw pawnah hmun pêk ni mai se tih chu thu tihtlukna a lo ni ta.

Tichuan, kum 1987-1988 khan, Mizoram Sawrkar chuan Zokhawsang ramah Assam Rifles insawn chhuahna tur ram chu a pe ta a. Tunah phei chuan nasa taka in leh kawng siamin an hmun luah tur chu an peih fel thawkhat tawh ngei ang.

Assam Rifles ram chhuahsan tur chungchangah hian Mizoram Sawrkarin The Mizoram (Restriction on Use of Transferred Land) Act, 2002 a lo siam tawh a. Governor pawmpuinain Mizoram Gazette-ah December ni 19, 2002 tihchhuah a ni tawh nghe nghe. He dânin a sawi tum ber chu Assam Rifles te’n Aizawl khawchhunga an ram luahlai an chhuahsan huna Sawrkarin chûng ramte chu a enkawl dan tur chungchang a ni ber.
Hetianga insawifelna a lo awm tawh a nih chuan tiin INTACH MIZORAM CHAPTER chuan July ni 16, 2012 khan P.Rohmingthanga I.A.S (Rtd) Convener nihna hnuaiah lehkha ngenna Hon’ble Chief Minister hnenah an lo thehlût tawh a. Hetiang hian an dân behchhanin dilna an siam -

☐ Assam Rifles ram chu ni ruat (appointed day) huna an chhuahsan rual rualin Mizoram Sawrkar ta a ni nghal ang.
☐ Assam Rifles ramchhunga mimal ram lo neitute zawng zawngin Aizawl Bawrhsap hnenah an pe kir vek tur a ni. Thiamthu sawina hun pek hnuah a pek kir loh chuan tihluihnaa hnawhchhuah (evict) theih a ni.
☐ Chu ram chhuahsan chu vantlang tan chauh (public purpose) a hman theih a
ni ang.
☐ Section 3-in a ruahman angin Assam Rifles ramluah te chu Mizoram Sawrkar leh Assam Rifles hotute’n ṭangruala hma lain he ram chhunga buaina awm thei reng reng chu chinfel vek ni se la, buaina awm lo (free encumbrance) ram inhlan ni se tiin.
☐ He dan hi Assam Rifles ten an ram an chhuahsan chungchangah Mizoram Sawrkar hian hmang mai turah an ngai an ti bawk a.

Duhthusâm:

Kum 130 chuang he hmun hi Assam Rifles te’n ṭha leh mawi tak mai a vawiin thlenga an lo venghima an humhalh hi an chungah lawmthu sawi loh rual a ni lo. Aizawl mai ni lovin he Zoram pum pawhin hmân hmân aṭanga engkim buatsaih nana a lo hman tawh leh, la hman mêk hi engtin nge a aia ṭangkai zawkin kan hman ang tih hi mi zawng zawngte ngaihdan lo siam turin ka han ngên phawt teh ang che u! Media ah te, newspaper ah te i tarlang sup sup teh ang u.

Duhthusâm na na na a thiang a lawm le!
☐ He mimal ram luah chhungah hian tu mah mimalin ram nei suh se. Political Party tumahin an hming chawi leh an party vuak lâr nan engmah kutthlakna siam suh se. Kan zavaia mipuite tâ ni rawh se.
☐ Aizawl mai ni lo, Zoram mipui zawng zawng tana thâwk lakna – “Aizawl Lung” lo ni rawh se. Thâwk lakna tur engmah dang kan neih tawh loh hi!
☐ Football Ground-ah hmang lovin Mizote pian leh thiamna mil, Hockey Ground ah I hmang ang u.
☐ Intihsiakna hrang hrang atan a sirah tract 4 lines tal awm belh se la; a duh tana exercise lakna ang chi te pawh awm se.
☐ A hmun pumpui hi hung chhuah vek ni se la, Sawrkar pawhin Budget tam tak dah rawh se, mimalin an nêk (encroach) theih miah lohna turin.
☐ A thlang lam zawng hi ngâwah i siam ang u. Rahtlân phun tur Sawrkarin ngaihtuah se la, sava leh ransa tinreng tualchaina tham a la awm, vengtu ṭha tak awmin.
☐ Ṭhangtharte hian an intihhlimna tur mamawh an ngah em em. Biak In leh inchhung ringawt hi an tawngkhawp lo; music zirna leh club ṭhate pawh a leng vek ang.
☐ Thing leh pangpar mawite phun belhin Baza Tlang leh Quarter Guard tlangte hi Park nuam tak takah i siam ang u. Chhuahlama Quarter Guard chhohna kawng chhoah sawn Tlaizawng, Sapho phun kha a tlar chho tuar a, Krismas bawr vela an han vul mawi tak tak mai kha hlaphuahtu Vankhama chuan kal pêl thei lovin vawiin thlenga Zofate hla rotling “Tlaizawng Par” pawh a lo pianchhuah tirna hmun kha a ni. I vawng nung ṭha leh ang u.
☐ Concrete in lianpui pui hi kan mamawh tawh lo. Pakhat mah I sa lo ngam ang u. Vanglaini Chanchinbu May ni 26, 2022 a chhuak, “Aizawl Assam Rifles insawntir dan tur Dy CM-in MHA Secretary a sawipui” tih thuziak kan hmu a. Chutah chuan Deputy Chief minister Pu Tawnluia chuan Ministry of Home Affairs (MHA) Secretary Ajay Kumar Bhalla chu New Delhi-ah a kawm thu chuangin “Smart City hnuaiah Lammual bula Laldenga Cultural Centre” sak thuai tum a nih thute tarlana ni a, Smart City hnuaiah cheng vbc.1000 ruahman a nih thu kan hmu bawk.
Phengphehlepa khua a tlai hma hian ngun takin thil hi zir ila, a tlai tawh hnuah chuan siamṭhat leh hi a harsa tawh ṭhin êm êm a ni. Concrete in lian pui pui hi nge mawi a hmunâwl felfai taka awm a thing leh pangpar a cheimawi? Mi fing zawkte hian kan ram tlawhtute mit hawhin an en dân tur han mitthla chhin teh u!
☐ A tawp berna atan chuan helai hmun khawih a nih dawn reng rengin Sawrkarna chelhtu chauhin thutlûkna siam lovin, NGO hrang hrang leh prominent citizen nia ngaihte pawh kohkhâwm ve tel ṭhin ni rawh se.

Assam Rifles hmun hi Aizawlah phei chuan hmun âwl kan la neih chhun liau liau a ni tih hi mi zawng zawngin hre rengin, kan khawpui lian ber AIZAWL hmêl lanna turin leh ṭhang leh thar zelte tana ‘Ro Hlu’ dahsak turin tuna la damte hi i ṭangrual ang u.

In hlui leh Mizo History-a hriatreng tlak la dingho zawng zawngte hi ṭhiat mai lovin chei ṭha zawk ila; Sawrkar in lian pui puite helaiah hian mamawh pakhat mah a awm tawh lo! Heng Heritage building la dingte hi chei ṭhain Library-ah te, thil hlui dahṭhatna In (Archives) ah te i vawng nung reng zawk ang u. Party hming chherna emaw mimal hming chherna lam emaw tumahin siam tum lo ila, tichuan a lo awm pawhin mipui ṭangrualin i tichhe vek zel ang u. Tichuan, tu emaw mit tikham tur a ding thei dawn lo zu nia!
Mizoram hi Mizote tâ a ni a, kan venhim ṭhata kan tih hlut poh leh a neitu – Mizote ngei lo dinchhuahna zel tur a ni ang. Rorelna fel tak kan neih theih nan Roreltu Pathian I râwn zel ang u.

References:
1. Aw! Zawlkhawpui - R.Thanhlira
2. Dawrpui Veng Chanchin - Published by Dawrpui Branch Y.M.A
3. INTACH Mizoram Chapter Letter Dated 16/07/2012

- Vanhmingliana, Dawrpui