ZIRLAI BU THAR ‘ZO NUN’ THLIRNA
Nghakhlel deuh taka kan lo thlir Pawl VI, VII leh VIII zirlai bu chu kan’n en ve a. A buatsaihtute pawh lehkha thiam pui pui, zirna lama dinhmun sang tak tak luahtute an ni a, an chhuanawm hle hlawm. Zah tak chung leh inthlahrung tak chungin thlirna hi ka han ziak ve dawn a ni.
Sikul zirlai bu Mizo subject-ah hian ngaihtuahna leh tha ka lo thawh ve ṭhin dan tawi tein ziak hmasa ila. Mandalay University aṭanga kum 1977-ah Aizawl ka zin ṭumin, Pu Siamkima Khawlhring rawn angin, ‘Sikul zirlai bu - Mizo subject’ Pawl I - X thleng ka lei a, ka thlir dan ka ziak ta ngei a (Thu leh Hla, October, 1983, pg. 12 - 20). Tin, Tripura, Myanmar leh Mizorama Mizo ṭawng zirlai bute ka theih ang ang la khawmin Seminar Paper kum 2017 khan ka ziak ve leh a, Mizo Academy of Letters Foundation Day-ah chhiar a ni bawk (Thu leh Hla, August 2017, pg. 6 -15). Inhriat tawn nan leh zaikhata luanho theih nana ziah ṭhin a ni nghe nghe.
Vanneihthlak takin MBSE hnuaiah Pawl I - XII thleng Mizo Ṭawng zirlai bu ngaihtuahtu Committee-ah kum 1987 - 2022 (vawiin) thleng hian MBSE hotute zarah ka tel ve mial a. Hetah te hian a thawh hlawk ber chu ka ni hauh lo a, tha thawh leh ngaihtuahna sen kawngah erawh chuan ṭhiante hnungah ka awm bik lo awm e. Hetianga hun ka lo hman ve ṭhin tawh avang hian Mizo ṭawng zirlai bu ngaihtuah kawngah ka rilru mei a la mit lo a. Chuvangin ‘Zo Nun’ bu thar pawh hian beng a verh zar mai nia.
Zo Nun bua tarlan naupang hriat atana ṭha leh ṭhan lenpui awm tak tak tel te haider chuang loin, tlema siamrem ngai awma langte rilru ngil leh tluang takin i lo sawi ve teh ang.
1. Bu Sarihna phek 15 bul lamah hian, “Mipate chuan .... an feng a ....” tih hi chhut hmaih palh a awm ngei niin a lang; ‘Hmeichhe fen Siapsual’ a tel lo palh hlauh. A thuhrimin, Than tlang leh Run kam vela pi pute an khawsak lai hian, an mawl leh hniam luattuk vanga hetiang hi inbel niin a lang lo. Ngun taka zirin, a ram a chhengchhe hle a, a vawt em em bawk si a, la (cotton) a par thei lo a, buh a vui thei bawk hek lo. Chuvangin tunlai thleng hian helai vela chengte chuan an chawpui berah vaimim te, kawlbahra te, bal te, fangra leh busul te ṭhenkhat chuan an hmang ber tih kan hria. Hei hian Environment-in mihringte a duan danglam theihzia a tichiang hle. Hruaikhaua siam ‘Siapsuap’ leh ‘Hnawkhal’ a siam an inbel chhan hi tawi deuh hleka ziak tel a ṭha hlein a lang.
2. Bu Sarihna phek 17-na para 2-naa ‘Hmar/ Duhlian’ ho tih hi a ngaihsual theih a; Lai (Pawi) lam chuan tukhum lama sam zialte hi ‘Hmar or Mar’ an ti ṭhin a. ‘Hmar’ tia ziak hian a tam ber Manipura cheng chi (clan) hming ‘Hmar’ unaute a kawk a. Heta sawi tum hi chu ‘Lusei’ a ni a. Chuvangin ‘Mar’ tia ziak hi a him ber a tih thei awm e.
3. Ka sawi duh leh pawimawh ka tih ber chu, Bu Sarihna phek 16-na hi a ni a, an ziak angin tarlang ila: 1) Arpui hang mei tawn chuan mi nu a ngai tawh tihna a ni. 2) Nula unau ngaite chuan ar chang ṭhiang an tawn thei. 5) Lal nula ngai chauhin vapual chang an tawn thei tih te kan hmu a. Hei hian zirlaite a ṭha lo zanwgin an rilru a kaihhruai palh theih a hlauhawm deuh lo maw?
MBSE hnuaia zirlai bute kan buatsaih ve lai khan kan theih ang tawkin kan fimkhur ṭhin a. Chemtatrawta thawnthu kan seng luh dawn pawhin, “...Kaikuangin a tilah a chep ta hlawk a...” tih lai pawh hi, kan zinga tel zirtirtute khan, “He lai sawi tel lai hian, hmeichhe naupang an nui ṭhin,” an tih avangin, “A mawngtamah a chep ta hlawk a,” tia dah a ni.
Kum 1938 daih tawha Mizo thawnthu la khawmtu Pi Nuchhungi (1914 - 2006) hi vawithum lai ka kawm tawh a. Chuta ka zawhte mi chhanna ka la hriatreng chu, “I thawnthu lak khawmte chu enpuitute an awm e?” “Awm e, Pastor Challiana.” “Siamṭhatsakte a nei em?” ka ti leh a. “Nei nual e.” “Engte nge a siamṭhat le?” A nui huk a, zawt kher kher min ti a ni ang. “E le, Chhubingtaituki tih leh Chhuzangkaki tiha “Chhu” tih te hi a paih zel,” a ti a ni. Pi pute kha chuan zahmawh sawiah pawh an inngailoin, a nih ang angin an sawi hmiah hmiah zel a. Amaherawh chu Pastor Challiana siamṭhat ang hian “Bingtaituki, Zangkaki” tih te hi ṭhangtharte hriat dan a lo ni ta. Sikul zirlai buatsaihtute tute hi tunhma aṭangin an lo fimkhur em em a ni.
Mimal lehkhabuah te chuan zalen takin an ziak thei a, ziak pawh an awm reng a. Mahse sikul zirlai bu, an ṭhanlenpui tur ang chi-ah te hi chuan fimkhur a pawimawh takmeuh a. Chuvangin kan tarlan te hi chu telh loh a ṭha zawk e kan ti ve a ni.
A thuhrimin ‘Ngai’ tih hi zir chian a ngai khawp mai. Mizo sakhaw kawngkal rahbi paruk zinga rahbi hnihna ‘Chawngchen’ zana ‘Thingfar’ zan an hmanah khan, pi pute huna an inchhung kha zanah chuan êng hman tur an nei chau hle a, thuk mei kha a ni mai a. Chhuat dungah nula leh tlangval an thu tlar put a. Tlangval kapkalak karah nula an thu a, chu chu ‘Ngai’ a ni mai a; mipat hmeichhiatna hmanna hun a awm lo a, a hmun pawh a ni lo hrim hrim bawk. Mizo culture ngun taka zir chiang tharte chuan hei hi sakhaw ṭawng ‘Ngai’ hi an la kawi sual a ni e kan ti a ni.
Ṭawng hi a mak angreng khawp mai, a ṭobul leh inghahna nen inpersan daiha hman, mipuiin an pawm tlat si te a awm a. Entir nan, ‘Rotekawla se pa ang’ tih ṭawngkam te hi, se pa chal insik huaite chuan ho an nei ṭhin a, a danglam lo. Rotekawla sepui erawh hi chuan ho hran a nei tlat a, chumia innghat chuan he ṭawngkam hi chher a ni a, mahse ‘Rotekawla sepa ang’ tih a ni daih lawi a, a ṭobul nen a inpersa hle. Exam zawhnaah, ‘A hauhuk kai (or) a chepa kai aṭangin han hrilhfiah teh’ tih a awm fo a. Mahse upate chuan hauhukin kai bik a nei lo a, a rem remah a ban kai mai mai; chepa lahin szu angin kawng bik a nei hek lo an ti bawk, innghahna a nei lo a nih chu. Mahse heng ṭawngkamte hi hman tlanglawn angreng tak a ni hlawm.
Chawngchennaah chuan Val Upain, “Khai le, tlangvalin nula kha chawi ula, ngai ṭheuh rawh ule,” an ti a, tlangval kap karah nula te kha an ṭhu a, khuangpuin hla la a, an lam dual dual ṭhin a. Val upain an vil reng a, indap a thiang lo a, inkhawih a thiang bawk hek lo. Heta ‘Chawi’ tih hi mal chunga ṭhu a kawk lo a, tlangval kapkara ṭhu kha a ni mai a. ‘Lam’ tih pawh hi tunlaia ding chunga ban phar kher hi a kawk lo va, Chawngchen hla saa an thle dual dual kha a ni mai.
“Chawng inah te hian nula a ngai ve ṭhin a, nula hnute hi deh a tum ṭhin a. Nulain a hlau va, an ngheng ngam lo va. An nghen ngam loh avang chuan nulate hi a dawi ṭhin a. Tin, Suakpuilalan, ‘Haulal, i nungchang a chhia em mai, ṭha takin awm la, i khuaan i haw leh ang ka ti chia, enga tinge hetia i awm,’ a ti a, a that ta (Mizo leh Vai Chanchinbu, December 1902, pg. 4 - 5). Haulala hi Suakpuilala (1824 - 1888) sal a ni awm e, heng hun lai pawh hian Chawngchen hi a la thianghlim viauin a lang.
Chu bakah, tlangvalin nula ngaih tum ngar ngar a, an farnute erawh him tura duh tlat hi hnam khat, ṭawng khat hmang, chhungkaw khat leh sakhaw khat be zingah nunphung inkalh tlat a awm thei ang em tih hi ngaihtuah tham tak a ni a. Pi Pute sakhuaa kawngkala rahbi pahnihna Chawngchen kha a thianghlim a, chumi ṭuma an ṭawngkam hman ‘Ngai’ tih kha an la kawi sual a ni e kan ti a ni.
Zo nun ze mawi, ṭhangtharte chhawm nun zel tlak zirlaite kan zirtir hian ziak mite kutchhuak ṭhate hman a ṭha ngei mai a. Chungte chu Mizo culture-a innghat, zung nei ṭha tak nei a nih a pawimawh lehzual. A ruh no no innek chhuahna khawvelah hian, hnam lian leh upate chuan Culture an nei ṭha a, chu chuan an hnam nun a tinghet a, a vawng ṭha a, a khalh ngil ṭhin. Culture nei ṭha ve lote leh nei nghet ve lote chu a chim a, zawi zawiin a nek ral ṭhin a, an hnam pawh muangchangin a chim pil ṭhin bawk. Hei hian Culture pawimawhzia a pho lang chiang hle.
Chuvangin ‘Zo Nun” bua telh atan ṭha, pipute nun tuikenglung huaisenna te, mi rethei an inngaihsak tawnna te, an dawhtheihna te, aia upa leh nu leh pa an zah dan te, inṭhenawm tawn dan te, taimakna te, an in duhsak tawn dan, tlawngngaihna te leh kawng dang danga an nunho dan te kha Mizo Culture ṭha thawnthu, thurochhiah, thufing leh pi pute thukhawchang aṭanga innghata inzirtir ni thei sela; an thinlungah tuha an seilenpui a, Mizo taka an puitlin theih nan an rilrua dah a Zo nun zirtir ni thei se a duhawm em em ang.
- B. Lalthangliana