Mizoram Budget fakselna
Kumin atana kan sorkar budget, kan Finance Minister Pu Lalsawta’n ni 16.3.2017-a Assembly-a a pharh kha party mi nih vang hrim hrima fak tumtu te, opposition lam nih vanga sawisel tum hrim hrimte bakah khua leh tui anga a chhiat a ṭhat hre duh hrim hrimte kan awm tih a chiang reng a. A faktute leh a sawiseltute chuan dikna lai lai an neihzia leh mi nawlpui tana kan budget nihphung point tlem zirho dawn ila.
Fakna lam
Kumina Mizoram sorkar Budget sum lo tam ta hle mai (kum hmasa lam aiin) hi kan sorkar vanneihna lai tak a ni. Central lama Pu Modi-a sorkarin tunhma huna State sorkar sum chan tura a phal aia tam a phalsak avangin Mizoram pawhin cheng vaibelchhe 8803.10 lai chu a duh thâla Zoram tana hman turin sum a dawng thei a ni. Planning Commission, lo enfiaha pawmpui ṭhintu tur a awm tawh lo bawk a, kan state sorkar hian fim tak leh uluk takin Zoram mamawh tur budget a siam a pharh ta hi a lawmawm hle mai.
Kan Finance Minister hian chhiah (tax) tihsan tumna telh miah lo budget a siam thei hi mipui tan a zangkhaithlakin thil lawmawm tak a ni kan ti thei ang. Hetia a tithei hi Central aṭanga kan sum hmuh tur a tam tak vang emaw, zu chhiah lak tum a tam ve tho dawn vang emaw, loan lak belh theih dan remchang awm tho vang emaw, â, inthlan dawn hnaiha mipui phunna tur ven duh vang emaw pawh a ni thei ang. Engpawhnise ‘tax’ tihsanna tur tel lova budget puitling kan nei hi faktlak a nihnaah ngaih theih tak chu a ni.
Mizoramin kum engemaw chen kan mamawh em em kawngpui siam nan cheng vbch 239.50 a dah leh kawng thar siamnan vbch 657.64 budget-a a dah hi a lawmawm kan ti lo thei lovang. Heti zat sum, cheng vbch 897.14 lai mai kumin (Apr, 2017 - Mar 2018) chhung kan kawngpui siam nana hman an nih tak tak chuan nakum April/ May (2018) velah chuan Zoram hmun tin kil tin mai hi kawngpui ṭhain a pawh vek theih kan beisei ngei dawn a ni.
Kut hnathawktute (agriculture etc) lama mipuite hmasawnnan, NLUP thlakna tur NEDP atan cheng vbch 750 a dah hi, a hmaa 250 let thum lai a nih avang pawh hian a lawmawm kan ti thei ang. He policy hmang hian mipuite thawh chhuah (gross state product) pawh a tam phah theih kan sorkar hian a beisei a ni.
Kum kal taa sorkar sum bat, cheng vbch 7290.17 chu kan budget pharha a landan chuan cheng vbch 112.18 a rul thei a, tichuan kan sum bat tam ber chu cheng vbch 7177.99 ah a tlahniam thei ve a lawmawm hle mai. Chubakah kum kal ta/ kal meka state sum thawh chhuah (SDP) a san ve tho dan a zirin central khuan state-in sum a bat belh phalsak dan hre karin, tunah pawh hian kan sorkar hian market loan cheng vbch 400 leh NABARD loan cheng vbc 150 lakbelh a tum thei a ni. Heng a loan lak turte hi ṭangkai taka a hman ngei i beisei phawt ang u.
Selna lam
Kan sorkar budget hi uluk deuha zir chuan, mipui retheite hamṭhatna tur aia hotu lian leh thuneitute inhaivur theih nan a program duan a ang thei hle. NLUP thlak nan NEDP atana sum cheng vbch 750 hi department ten a ṭul an tih anga hman tur tih a ni a, mipui duhdan leh mamawhna dik tak department hotute hian an thawh tawk loh a, LE&IT ang deuh an nih a hlauhawm dawn hle mai. A thuhrimin NEDP hi ‘a bilha tho lo’ nihna a nei sa tawh; a chhan chu Sept’ 31. 2016-ah CM-in NEDP hi a hawng a, a bu-ah (NEDP bu) chuan March/ April 2016, (thla 5 kal ta) aṭanga cheng vbch 250 hman mek, buh leh thlai dangte chin nana tarlan an lo ni reng tawh si a; mahse mipui leh department tam zawkin a rim-a-ra pawh kan lo hre si lo!
Tun ṭuma cheng vbch 750 pawh hi mipui/ kuthnathawktute hian March/ April 2017 a thlai chi atan leh kan mamawh atan kan hmang hman dawn lo hle a ni. Kan budget pharh laia an sawi dan chuan department hotuten ṭul an tih anga hman tur a ni a, kumin thlai chin nan chuan eng department mahin ṭul an ti lovah a ngaih theih! A zia lo deuh a ni lawm ni?
Kan sorkar sum bat tur hi, cheng vbch 112.18 rulh hnu pawhin, cheng vbch 7177.99 hi Mizo mipui/ mi tinin cheng vbch singruk sangnga (6,500) bat nei
ṭheuh ang a la ni ta fova, chutihrualin loan puk belh la tum ṭalh hi a fuh dawn em ni le? Sum hmanna tur hlawk chiang ngei turah chuan a tih chi hle thei a; mahse tun maia rulh nghal vut vut loh theih a nih vanga puk belh zel chu ba a pun belh zel a, chu chu kum lo inher zela a tuartu tur chu tun hun leh ṭhang lo thar zela mipui ‘tax’ pe zeltu turte kan ni dawn. Tichuan, ‘tax’ tihpun a ṭul hun apiangin he/ tun ministry hian sawisel a hlawh zel tawh mai ang tih a hlauhawm hle.
Tin, MLPC Act hmanga zu chhiah cheng vbch 50-70 lakluh tumna hi sorkar sum indaih tawk loh vanga sum hnar remchang sorkarin a siamnaah a ngaih theih a; mahse central aṭanga sum tam tham tak kan hmuh belh pawha MLPC Act hman (zu zawrh phalrai) zui a tum hi mipui tam tak lawm zawng, a bikin kohhranho duh dan a nih a rinawm loh hle.
Ram kalsiamna atan kan kumin budget hian eng nge a ‘vision’, a thil tum leh duh dan hriatthiam a har a tih theih. ‘Market economy’ kan tum tih a nih mek laiin department te kutah sum leh hna engkim dah (monopolise) a ni tur hi market economy letling a ang zawk mah a ni. Market economy awmze lar berah chuan monopoly (pumbilhtu bik) awm hran lova mitin leh pawlho pawhin anmahni duh leh thiam anga business (farming, trades) an enkawl a, an hlawkna tura ṭha tura thawhchhuah leh hralh/ inzawrh theihna hmun a ni ber a. Sumdawnna (eizawnna ṭha neih) kawnga thil (goods) inhralh/ inlei tura pumbilhtu bik awm loa inelna (competition) ṭha tak awmna hi market economy chu a ni.
Tuna kan sokar Budget-in NEDP kalpui a tum dan (Department kuta engkim dah) hi chu economic zirtuten planned economy emaw mixed economy an tih emaw an ang zawk tlat. Mizo mipuite hian department-te kaihhruaina leh NLUP hmangte hian thil hralh chhuah tak tak tham kan thar chhuak lo tih hre reng chunga market economy neihna kawng sial angin kan insawi hi hriatthiam a har hle bawk. A nihna takah chuan kumin hian Mizoram hian Budget kawngbo kan nei a ang a tih theih. Engpawhnise, zu leh drug zawrhna marketing emaw, zonun ze mawi leh vote hralhna tur marketing te em chu kan sorkar hian min siam belh sak tum lo hram turah ngai ila!
A! ‘se hnuhnungin vuak a tuar’ an tih ang maiin kumina kan budget pawh hian sawiselna tur point lian tak tak a la nei nual ang. Entirnan mipui mamawh em em health care lam atan leh education lam atan hian sum awmze nei tur dah an ni tawk lo deuh. Engapawh chu nise mipui te’n tun aṭang chuan fakna tur leh selna tur point dangte kan chhut thiam a, rilru putdan tur dikte siam nachang kan hriatthiam tawh i beisei ang u.
- H. Lalhmachhuana (Zobawm)