RUAL TIN KHUMTU Y.M.A
Mi tin, chhungkaw tinte hi chhiat tâwk thei vek kan ni a, chhiat tawh nikhuaa kan hmachhuan ber chu YMA a ni. YMA hi tu ta bik mah a ni lo a; kan ta, Mizote ta a ni. YMA Day chibai ule.
Kan hriat phâk hma, kan pi leh pute hunah khan Mizote hi khaw hrang hrangah hlawm ṭha takin an awm a, Pathian thu kan hriat hma phei chuan pawl a awm lo a nih hmel. Mizote hi hnam rinawma sawi kan ni ṭhin a, thil a bo ngai lo, an ti ṭhin. Khaw khata mite chu an inpui tawn liam liam a; bawrhsâwmna vanga hna thawk thei lo te, hmeithai leh thawkmawh chhungkuate chu khawtlangin an khaichhuak ṭhin a ni. A va mawi em!
Kum 1935-ah YMA (YLA) a lo ding a. Pawl awm hma pawha inṭanpui a, inthlamuan a, inkhai chhuak ṭhin hnam ni mah ila, YMA a lo din chinah bultumtu leh khaikhawmtu pawl ṭha tak a lo ni ta a. YMA a din chinah chuan kawng hrang hrangah khawtlang huapa hma latu pawimawh ber a ni a, a bikin chhiat tawhnaah phei chuan kan hmachhuan ber a ni zui ta mai rêng a ni. Pu V. Thangzama chuan heti hian a lo ti a:
Hmanah pipu zalêng rual,
sa leh rál ṭhuam anga do,
A chhíng zo tur zalêng rual
awm thei reng hian ka ring lo;
Hranghlui lêng zamual an liam,
amin tuai tharte an cho,
Rual tin khum zaleng insiam,
YMA sakhming an ko.
'Ṭanpui ngaite ṭanpui' tih thupuia neitu YMA ropuizia leh hlutzia hi i ngaihtuah ve tawh ngai em? Mihring nuna lungngaih ber ní, thihna a lo thleng a, ngaihtuahnaah YMA a lo lut nghal fo. Chhiatna a lo thlena ṭanpuitu leh bâwisâwmtu hmasa chu khualkhuaa kan chhungte an ni lo a, kan khua/venga YMA leh a member-te an ni. Mizo thufingah pawh, 'Ṭhenawmte do ai chuan khaw sarih do a thlanawm zawk' tih a nih kha.
YMA awm hma pawhin Mizote chuan mitthi an lumen a, lusúnte an thlamuan a, thlânte an lo lài tawh ṭhin a; chu chu Mizo zia a ni. Heng zawng zawng hi YMA awm lo mah se, Mizo kan nih avangin kan ti zel tho mai thei. YMA hi awm lo se, mitthi lumen te, khawhar ina riah te, thlan laihte hi kan la ti zel thoin a rinawm. Mahse, YMA hi tunah chuan a bul tumtu, mi hûi khawmtu a ni a, YMA kaihhruaina hnuaiah lo chuan a buaithlak ve nak ṭhin.
Tunlai khawvel, mahnia thei intihna leh mi dang mamawh lo riaua inhriatna a len viau tawhna khawvelah hian YMA hi awm lo se, mitthi lumen, khawhar lênpui leh a kaihhnawih thil dangah hian tun ai hian kan chhe daih zawk tawhin a rinawm. YMA hi a din tirh aṭangin khawhar chhungte'n an thlamuanpui ber a ni tih hi phat tur a awm lo.
Khua/ veng chhungah mi harsa zual bik, mahni ngawta ding hleithei lo an awm fo. Ṭhenkhat chu bawrhsâwm vangte a ni ang a, ṭhenkhat chu rahbi tleu laklawhte a ni ang a, ṭhenkhat chu ei hmuhna tura hna thawktu awm loh vangte a ni ang. A chhan chu eng pawh ni se, chutiang mi chu hmânlai aṭang tawhin Mizo khawtlangin an khai chhuak ṭhin. Chu zia chu kum 1935-a YMA a lo din aṭang khan YMA chuan a keng chhunzawm nghal a; tun thlengin, thâ thlah loin a la kalpui ta zel a ni.
Mi chhumchhia leh rethei zawkte khaidingtu chu YMA hi a ni. Hmun hrang hrangah YMA-in mi rethei zawkte in tam tak an lo saksak tawh a; chhiatna thleng se, chhanchhuahna leh chhawmdawl hna thawktu pui ber chu YMA a ni. Thingtlang lamah, YMA-in hnatlangin hna thawk hleithei lote hlo an thlawhsak fo a, buh an sengsak a, buh an thiarsak a, sawhthing an linsak fo tawh ṭhin. Chu chu tun thlen pawhin thingtlang lama YMA-te'n an la tih reng a ni.
Chanhai riangvaite puitu,
Thlafam lusûnte hnêmtu,
Kristian êng chu an lo chhi,
Duhaisam chu hei ngei hi.
YMA hian kumpuan hrang hrang a nei ṭhin a, kumpuan chu bawhzui a ni ṭhin. YMA chuan intodelh turin ṭhalaite a zirtir ṭhin a; tlawmngaihna kawngah naupang zawkte kaihhruaiin a fuih a, a zirtir ṭhin a; ram leh hnam humhalh nan kawng hrang hrangin ṭan a la ṭhin. Kan ram humhalh leh hmasawnna tura YMA hmalakna hrang hrangte hi ropui tak zet.
Ram leh hnam chhan nan te, humhalh nante tih tur tam tak a awm a. Chumi atan chuan YMA hmalakna dan pawh a inthlak ve zel kan ti thei ang. YMA-in hmâna a tih ṭhin ṭhenkhat chu tunlaiah chuan tih zel a ṭul tawh lo thei a, hmâna tih ngai loh, tunlaia tih ngai tate pawh a awm ang. Chuvang chuan, hmalakna pawh a danglam hret hret thei a, tunlai mila hmalakna huang zauh a ṭul àwm e.
Hmânlaia an hriat ngai loh, tunlaia Mizo ṭhalaite rûntu ni ta - ruihhlo hi YMA chuan kum tam tak a do tawh a. Ram leh hnam chhanna tura ruihhlo a do avangin a cháng chuan mi ṭhenkhat demte pawh a tawh phah hial a. Mahse, ṭhahnemngaihna vanga dem a kaina ṭhinte chu ruihhlo do vanga Mizo ṭhalai, naupang zawkte a chhanchhuahna hian a hliahkhuh kan ti thei lo’m ni? Tunah pawh, ruihhlo ngai fa nei nu leh pate'n an fate chhanchhuahna atana an hmachhuan ber leh hma la tura an ṭah-awh hial chu YMA tho hi a ni.
YMA hmalakna hrang hrang hi sawi sên a ni lo a. Pu V Thangzama chuan hmânah tawh khan, "Anpai léngin an hrilhfâk, kan Zo tlang tluana tlâwm mâk, khuavel zawng hian an hai lo, nghilh thei reng hian ka mawi lo," a lo ti a. Hei hi a thleng dik chho zel mai. YMA hi Mizoram páwnah, hnam dangte pawhin an hre tial tial a, a hna thawh ṭhatte pawh an hre tam tulh tulh a. Kum 2013-ah phei kha chuan Delhi-ah ruihhlo donaa a thawh ṭhat avangin chawimawina a dawng hial a nih kha.
Fimkhur erawh a ngai
YMA hnathawh tawhte hi a ropui thlâwt a ni. Chutih rualin, tun hnaiah YMA hmunpui lamin sawisep a kai ta zauh zauh a, hmun ṭhenkhatah phei chuan Central YMA mamawh loa inngaihna a awm ta zauh zauh a ni mai thei. Hmunpui lama hruaitute an fimkhur a, ‘dik’ mai bakah, ‘lan dik’ pawh a pawimawh tel a ni tih hria a, an san mar a ngai niin a lang.
Kum 2000 hma deuha Central YMA hruaitu tur thlanah mi ṭhenkhatin 'campaign' an tih aṭang phei chuan YMA dem na rî a ring zual a. Hei hian YMA hmai a tibâl a, YMA nihphung a ṭhiat hret hret a ni. YMA kan hmelhriat tirha kan hriat dan chu, 'Mahni aia mi dang dah pawimawh' a ni. Mahse, CYMA hruaitu thlana campaign a nih chinah erawh chuan mi dang aia mahni indah pawimawhna, mi dang aia mahni ṭha intihna a lian ta a; a pawi hle.
Tun hnaia Central YMA hmalakna leh CYMA telna pawl ṭhenkhat hmalaknaah Mizo mipui rinhlelh thilte pawh a awm ta fo niin a hriat a, an hmalaknain mipui náwlpui thlàwp a hlawh loh ngial ngialte pawh a awm ta. Hmunpui lama YMA hruaitute an fimkhur lehzual a ngai hle mai.
Hruaitu nih inchuhna a awm achinah YMA hmunpui lamin dem a kai nasa a, YMA-a tui loh phah hialte pawh an awm mai thei e. Amaherawhchu, YMA hian ram pum angah chuan a nihphung a la hloh nasa lo a; a hmunpui lamah hruaitu nihna inchuh ve ṭhin bawk mah se, khaw tin leh veng tinah tlawmngaihna vang liau liaua hruaitu ni leh YMA tana inpe chhiar sên loh an la awm a ni tih i hria ang u. YMA hi a la inthlang zel dawn a; tun aia YMA a lo thangmawi lehzual theih nan hmunpui lama hruaitu thlan bikah hian 'mahni' i indah pawimawh hmasa tawh lo ila, campaign hi i ti tawh lo ang u. Hei hi Mizoram chhung leh ram páwna YMA member-te beiseina a ni.
Ṭhalaite i kal ang u
Lanu léng leh kan val rual,
Zoram par chu nangni hi,
In par tin vul a mawi zual,
in par zú lah a thlum si;
YMA-in hma a sawn a, ram leh hnam tan chhenfâkawm zawk leh dik taka a kal theih nan Mizo ṭhalai, YMA member-te hian tih theih kan nei àwm e. Hnam dangte pawhin an entawn, tlawh an châk ram siam tur hian ṭhalaite hian rilru thar pu ila, YMA hmang hian kan ram leh hnam tan ṭan i'n la thar lehzual teh ang u.
Ka lenrual lungduhte u,
phâng lote'n i pên ang u,
Ram riangte hi kan kûrpui,
hmatiang sâwna kan ṭûlpui;
Ram kalsiam tluang a zau ve,
pheikhai thên reng a zâng e,
Kan luah ngei dawn e pên ru,
raltiang kai i rel ang u.
- K Zothanpara