RUAHMANNA FELFAI TAK NENA HUAN SIAM
Khawvel hmasawnna mil zelin kan ei leh bar zawn dan pawh a inthlak chhoin, kan khawsak phung pawh kan thlak chho ve hret hret zel a. Pi leh pu hunlai a; nakkuma eitur kumina tharchhuah theiha rilru dam taka awm ang ngawt kha, kan ni tin mamawh hrang hrang nen hian a inhmeh chiah tawh lo va, chutih mek laia pi leh pute hunlaia lo neih kalphung ngai reng kan hman erawh chuan hmasawnna tak tak kan nei thei dawn lo a ni. Mi ṭhenkhatin an sawi fiamthu anga smart phone ak chungin; Khuangchherate hunlaia lo neih dan kan la hman tlat chuan, kan technology a inkhuangrual lo hle tih a pawmawm viau awm e. Kan ni tin nundan leh khawsakphungin hma a sawn a, kan huan siam dan leh kuthnathawh dan pawh hian hma a sawn ve a pawimawh a ni. Tawi tein han thlir zau dawn ila.
1. Thlai chi/tiak : Huan nghet siam kan intihmuhin Zoram hmun hrang hrangah nakin hun thlirin mahni awmna hmun mil nia kan hriat thlaite ching turin hma kan la chho mek zel a.
Kolasib leh a chhehvel bikah chuan kuhva phun an hun chho va, kuhva ṭiak zuar leh a ṭiak phun tur zawngte kan inpel suau suau a tih theih awm e. Khaw chinin min nghak tawh si lo va, phun huna phun hman loh hlauvin duh pawh thlang ṭha hleithei lova kan thlai ṭiak hmuh ang ang phur lut ta lawp lawp pawh kan awm nualin a rinawm. Kan ngaihtuah chian tur erawh chu, thlai ṭiak kan phun hian tlangram lo neih anga kum 2/1 chhung atan chauhva hma la kan ni lo tih hi a ni. Kan thlai ṭiak phunte kha kum 30/40 thlenga chhawr zui a, kan tu leh fate pawhin ei bel bera an rawn hman chhoh tur a ni tih kan rilruah kan dah tlat a ngai a ni. Duhthusam chuan huan siam kan tum a nih chuan hma kan lak hma kumin thlai ṭiak kan lakna tur tu nge, eng zat nge ka lak ang a, engtia zauin nge hma ka lak ang tih thlengin ruahmanna felfai tak lo nei thei ila, thlai phun hun a rawn thlenin chawpchilh taka hmalak buai ngai lovin hahdam takin bul kan ṭan chat thei dawn a ni.
2. Thlai ṭiak man to/man tlawm: “An thlai ṭiak chu a ṭha naa, a to riau a ka lei ngam lo’ tih hi a awm fo ṭhin a. A chunga tarlan tawh angin rochun tlaka hmalak tumna rilrua kan nei a nih chuan a chi ṭha ngei leh rintlak ngei kan phun hram hram a pawimawh hle. Kan sum neihin phun tura kan lo ruahman zat thlai ṭiak ṭha leh hrisel kan lei zo dawn lo nia a lan chuan, kan thlai phun kualiti (quality) tihniam zawk lova a tam lam (quantity) zawk tih hniam mai nachang hriat a ṭha hle. Thlai ṭiak ṭha ngei, kung 200 ka lei zawh loh vanga a ṭiak ṭha vak lo 300 ka lei khan kan hlep chuang reng reng lo tih hriat a ṭha awm e.
3. Huan siam hi sum peipun (investment) anga ngaih tur a ni: Huan nghet siam hi tihfuh chuan ngelnghehna thlen thei leh tûte thleng pawha chhawr theih hmalakna a nih laiin, hah taka kan thawhrah engmah lova chan theihna a ni thei. Sawrkar/department/mimalin eng scheme emaw thlai chi thar emaw thiam takin a rawn zuar a, lo bawh ruak nghal kha a ṭha ber kher lo mai thei. Scheme in a kentel cheng sing li/nga (a aia tam pawh a ni thei mai thei e...) vel lek kan lo dawn avang emaw, a thlawna thlai ṭiak chhia leh dazat kan lo dawn a kan lo phun khan, hmasawnna tura kan inbuatsaihna atana kum khat kan neih hlu tak alothlawna kan khawhral tak kha kan thil dawn chuan a lei zo meuh em? tih kan chhut chian a ngai em em a ni.
Bank emaw thil dangah kan pawisa neih ang angte dahpung (invest) dawn ta ila, kum khata a pung tur zat te, dah rei ngaih zat turte leh ka hmuh let zat turte chhut fel hmasa thlap lo chuan tu ma'n kan sumte kan dah ngamin a rinawm loh. Hetiang chiah hian huan kan siam dawn a nih chuan thlai ṭiak te reuh te hmang khan kan hun leh tha leh sum kan invest a ni tih kan hriat thar a pawimawh hle.
4. Thlai phun kar dan (spacing) ngaihpawimawh: Eng thlai atan pawh hian mithiamten a phun inkar hlat dan tura an sawi ang (spacing) zawm hram hram hi a ṭha hle a ni. Thlai kumhlunah ngat phei chuan a pawimawh lehzual. A chhan chu thlai kumhlun chuan rah turin kum 5-7 tal a mamawh a, chhawr theih hun chhung pawh kum 25 chuang ngei ngei ni tura beisei a ni. Chuvang chuan kan thlaiten leiṭha, hmunawl (space) leh tui an inchuhbuai vak lohna tur leh an tlakchham avanga an kung tar hma turte, a rah tê tulh tulh turte a veng thei dawn a ni. Chhungkaw 5-in hnianghnar taka an tlan theih tuikhur kha chhungkaw 15-in tlan ta thut se, khamkhawp tui thal tur an nei lo thuai tur ang chiah hian, ṭin 1 hmuna thlai awmzat tur aia tam kan dah a nih chuan kan thlaite khan leiṭha leh tuite an tlachhamin an tar hma phah thei a ni. A bika leiṭha leh tui uluk taka kan pe thei a nih chuan thuhran ni se. Thlai inkar hlat dan dik tak hian natna inkaidarh awlsam lutuk tur leh ei chhetu rannung (pest) in thlahpung chak lutuk tur pawh a veng thei bawk.
5. Huan thlawh fai lutuk loh: Mizote hi huan fai hliaua kan thlawh chuan huan enkawl hneh hlea inngai ṭhin kan ni ti ila kan sawi sual tam awm lo ve. Kan huan kan thlawh fai hliau hian thlai tana a ṭhatna chen chu awm mah se, fûr ruahsurin leichunglang hang ṭha a len bona remchang a awm bakah, ṭhal khaw ro huna nisain lei a em khan lei hnawnna (soil moisture) tam tak kha tui-huah changin a kalral thei a, chu chuan thlai tui tlakchham a awmtir leh thei thung a ni. Kan huan pumpui thlo fai hliau lo hian thlai kung bul feet 2/3 vel hi hai fai ila, a bak zawng chu hnawksak lo tawka dah hnim mai ni se. Tin, kan huan thlawhna/samna hnimte kha thlai bul khuh (mulching) na atan hman ṭangkai nachang hriat pawh a ṭha hle bawk awm e.
6. Ziaka thil chhinchhiah (recording): Sumdawng chuan a hloh leh hlep chhut theihna turin fel takin a sumdawnna chungchang a chhinchhiah thlap ṭhin. Kan tarlan tawh angin huan siam pawh hi sum peipunna (investment) kawng khat a ni kan tih tawh kha, kan huan siamna atana kan senso hrang hrang, tha leh sumte hi chhinchhiah hram hram ila, ka sensote engtikah nge ka hmuh let tan theih ang (break-even point) tih chhutna atan leh ka senso engte hi nge tihtlem ngai tih thlenga chhût nan a ṭangkai em em a ni (hemi chungchang pawh hi thui tak sawi tur a awm awm e).
Thil dang tam tak tarlan tur la awm mah se, mithiam zawkte sawi belh turin hnutchhiah phawt mai ila.
- Peka Pa, Kolasib.