Written by
Dr. Grace Lalkhawngaihi

Tu thiamloh nge?

Hnam tin hian kalphung leh hlut zawng bik kan nei a. Chu hnam zia leh kalphung chu mithiamte chuan hlawm hnihah an ṭhen a - mimal nun ngai pawimawh (Individualism) leh huho nun ngai pawimawh (Collectivism) hnam tiin. Mimal nun dah hlutna hi khawthlang lam zia a ni tlangpui a, nunhona leh mihring in mamawh tawnna dah hlut hi khawchhak lam zia an ti bawk. Mizote hi huho nun ngai pawimawh tak mai kan ni tih hi sawi mai ni lovin zirchianna hmang pawha fiah a ni (Fente & Singh, 2004).

Mizo ṭhalaite leh kum upate inkar hi tunhma zawng aiin a zau tawh niin a lang. Zir mite chuan Mizo ṭhalaite rilru-ah ‘keini’ tih aiin ‘keimah’ tih hi a lian zawk a, kum upate-ah erawh chuan huho nun ngaihpawimawhna ‘kan’ tih rilru puthmang a sang zawk an ti (Vanlalhruaia, 2011). Kum upate hian Mizo khawtlang nunphung tura ngaih leh a taka kan nunzia hi a inpersan tawh hle niin an hria a ni (Lalkhawngaihi & Fente, 2020). Kum upaten mahni aia midangte dah hlutna, inngaihsak, inngaihven leh lungrual taka khawsakhona khawtlang an lunglen em em hi a hlu takzet a, Mizo hnam danglamna leh kan inlungrualna tinghettu pawh a ni.

Zirna avanga Aizawl veng sawm­thum vela kum upate ka kawmnaa an sawi tam ber chu - “mobile phone leh computer min ensan, mahni room-ah ṭheuh min awm san, a khawharthlak” tihte a ni tlangpui a, ka rilru pawh a khawih hle a ni. Ṭhalaite hi kan va han pawimawh em, kan nu leh pa, pi leh pute hi khawhar takin kan siam a, inenfiah kan ngai khawp mai tihte rilruah a awm. Chuti a nih reng lai chuan, ṭhalaite vuina ber chu min ngai thla lo, min hrethiam lo tih hi a ni ve bawk. Heng kum upate harsatna leh Mizote khawtlang nunhonaa kan tlahniam nia kan sawi fo chhanah hian, ṭhalaite puh ngawt hi a dik famkim lo em aw tih a ngaihtuah theih awm e. ṭhalaite thlavang hauhna ni kher lovin kan khawvel awmphungin a ken tel, a rah chhuah a nih theihna hi thiam ang tawkin leh zirchianna hmangin rawn sawihfiah ka tum ve dawn a ni.

Ralte & Fente (2008) in an zir­chiannaah chuan Mizo ṭhalaite-ah hian a tira kan tarlan tak - mimal nun dah pawimawhna leh huho nun ngainatna hi a awm kawp tih an hmuchhuak tlat mai. Mizo ṭhalaite hi mahni chauh inngaihtuah nia kan ngaih lai hian, kei pawhin ka zirchhiannaah chuan, huho nun ngaina hnam kan nihnaah ṭhalaite an chiang thawkhat viau a ni. Heng hnam zia chi hnih te hi kalkawp thei loa ngaih ṭhin a nih laiin Chinese, Japanese leh Greek hnam te ah pawh keini ang bawkin alo awm kawp ve tawh ṭhin tih hmuhchhuah a lo ni leh zel bawk a. A awmzia berah chuan, khawthlang nunzia leh khawchhak nunzia kan nei kawp tawh a tih theih ang. Ram hian changkanna kawng a pan hian heng hnam ze inthlak, a bik takin huho nun ngainatna aṭanga mimal nuna in sawrbingna hi a lo thleng ṭhin tih hi mithiamte sawi dan a ni bawk.

Hmasawnna umin Mizoram pawnah tam tak chu zir tur emaw hnathawk tur emawin kan kalchhuak a. Hnam dang zinga khawsa ve tur chuan mahni inrintawk a ngai em em a. Inelna a san avangin Mizorama ze ṭha a kan ngaih midangte ken leh ngaihchan te chu vai ramah a ṭangkai lo mai ni lovin, chuhhelh leh kawlhrawng taka mahni hmakhua thlir thiam zir te a lo ngai zawk a. Sap ramah te phei chuan mahni a tlei zir mai loh chuan a khawharthlak an ti hial a ni. Mizoramah hna leh Zirna Inten min daih lo tia hmasawnna uma kalchhuak tura kan in fuih mek lai hian, Mizoram pawna awmin a ken tel chu kan sawi tak hnam ze inpawlh hi a ni. Hei tak hi ṭhalaite venpui, fuih leh hriatthiam an ngaihna chu a ni. Mahni ramah an lo kir lehin Mizo nunphung inzir ṭhat leh insiamrem an ngai leh a, chuvangin hriatthiamna nena en rem chungaṭhalaite fuih an ngai hle a ni.

Mizo tleirawlte leh ṭhalaite hi tun hma aiin enkawl, venpui leh zirtir hi an ngai lehzual tawh a. Tin, a taka hnam dang nena khawsa lo ṭhalaite pawh an bang chuang lo va, inchhung khur, zirna in, khawtlang leh Kohhran a inzirtirna bakah hian an ven senloh/ venpui sen loh zirtirna tam tak hi Internet khawvelah a awm a. Hmasawnna avanga loh theih loha kan hman ṭangkai si, social media leh mobile application tam tak hian kan hnam zia hi min thlak sak mek a ni.

Japan ram hmasawnzia kan hria a, an changkanna phenah hian an hnam rilru laimu tak chu a la khawchhak em em a ni an ti a. Amaherawhchu, changkannain a ken tel, mimal nuna insawrbingna leh an hnam ze awm sa inṭhial avang hian rilru lama harsatna erawh Japan mipuite hian an tawk nasa hle tih hmuhchhuah a ni bawk (Ogihara, 2017). Hma kan sawn zel dawn chuan heng a ken tel harsatna te hi upate leh ṭhalaite pawh hian kan hriat tel ve a ṭulin a lang.

Inhmuhthiamlohna tam tak hi upate leh ṭhalaite inkar ni lovin, kan khawvel ken tel a nih theihna a tam khawp mai. Hoare, Jacka leh Berk (2019) te chuan ram hma­sawnna, a bikin khawpui tih chang­tlunna (Urbanization) leh rilru sukthlek/ ngaihtuahna dinhmun lama harsatna (mood disorder) te hi a in kungkaih hle an ti. Journal of Urban Health a UK leh Ireland ram mipuite zirchiannaah pawh khawpui nun changkanna hian mahni nun lak duhna (suicidal ideation) leh mahni in tihnat duhna (self-harm) a tipung tih an hmuchhuak bawk a ni (Satherley et al, 2022). Mihring nunphunga harsatna pangngai kan tih bak hi Mizote pawh hian kan hmachhawn ve zel dawn niin a lang. Kan ram chhung ngeia ṭhalaite mahni nun la duh khawpa harsatna an tawk tih hriat te hian rilru a ti kal thui hle.

Hnam zia zirna lama inthlurbing rilru lam zirmi ṭhenkhat chuan a bikin khawtlang nunho ngaipawi­mawh hnamin changkanna leh hmasawnna kawng a zawh reng rengin, hrisel taka he danglamna hi an hmachhawn theih dan chu “insiamrem a ni” an ti. Mimal nun ngaihhlu tho si a - Huho nun dah hlut thiam dan kan ngaihtuah ho a ngai a ni tih a lang.

Nu leh pa tam takten hmasawn duh luata changkanna kan chhawp­chhuah khawvelah hian heng a ken tel laka inven emaw, lo insiam­rem emaw kan tum si loh chuan inhriatpui loh harsatna hi a rukin faten an lo tuar mek pawh a ni thei a, an la hmachhawn dawn chauh pawh a ni thei. Hmasawnna kan um hian inveng chung leh rilru inhawng chunga ke kan pen loh chuan khaw hawi buai takin ṭhalaite an awm ve tho a ni. Changkang si, Mizo tak si a awmdan hi a awm thei ang em? Kan kristianna vawng chung si a rilru zau tak put a theih em?

Mizo mipuite hian Kohhran hi kan la bel ṭha a. Kan nunah awmzia a neiha kan la hlut em em lai hian Kohhran fellowship awm­sa te hi hman ṭangkai lehzual a duh­awm hle a ni. Ṭhalaite pawh rilru no leh thil lo thleng lo tuartu (victim) tur ringawta inngai lovin, khawvel hmasawnna hian chona nasa tak a keng tel tih hriaa insan mar a ṭul zawk a. Duhthlan tur a tam luatah kawng dik lo zawh a awlsamin, thlemna a sang zawk tih erawh ṭhalaiten kan hriat a, nu leh pate pawhin min hriatpui a ṭul takzet a ni.

Hetia hmasawnna kal chak tak hian kum upate leh ṭhalaite inkar a tihzau leh harsatna a siam nia a lan avang hian, zirchiang a, insiamrem tawn a, titi ho theih a ngai a ni. Inlungrualna leh intihhlim tawnna hi ho tea piang, ho tea keh chhe thei a ni. Kum upate chuan ngaihsak, thlakhlelh leh an hlutna hrilh thar fo an mamawh ber a, chutiang bawkin, kum upa zawkten ṭhalaite tuipui zawng ngaihven leh an khawvela chenpui thiamte pawh zir ve zelin, inhlut tawnna aṭangin inhriatthiamna hi a piang thei tih i hre thar leh ang u.

A bul berah chuan Pathianah hian inremna a lo awm vek mai a (Ephesi 2:14-15). Mihring tih theih rual loh hi Pathian aṭang chuan a theih a. Khawvel ram dangten hmasawnna avanga harsatna an tawhte hmachhawn ve tur hian Bible hi kan phaw ṭha ber a ni. Chang­kanna in vung taka mimal nun a chawisan lai hian - “Eng dang zawng aiin inhmangaih tawn uar rawh u; hmangaihnain sual tam tak a khuh si ṭhîn a.” (1 Peter 4:8) tih hi vawng reng ila. Hmasawnna avanga kehdarh ve mai mai lo Chhungkua, Kohhran leh Khawtlang nun vawng nung chungin Zoram nuam i siam ang u!

- Dr. Grace Lalkhawngaihi