AWMPUI HNATHAWKTUTE NI (INTERNATIONAL DOMESTIC WORKER’S DAY)
June 16 khawvel pum huapa ‘Awmpuite Ni’ (International Domestic Workers Day, 2022) lo her chhuak lehah hian Domestic Worker (awmpui hnathawktu) zawng zawngte zahna chibai ka buk che u a. Keipawh awmpui hna hi kum 5 lai thawk tawh ka ni a, in dinhmun hrechiang ber pawl ka ni ngei ang. Hna zahawm leh tangkai tak thawktu kan ni tih hi huai takin ka sawi ngam a. He ni denchhen hian Awmpui ruaitute pawh rilru thara in awmpuite nen inlaichinna tha zawk siam turin ka ngen bawk che u a ni.
North East-a Awmpui hnathawktu inzawmkhawm pawl FDWA ten Kumina an thupui (theme) chu “Awmpui hnathawktute tan hna duhawm leh nun zahawm zawk-Covid19 hnu lamah” tih a ni a. Kan hun hi covid hripui len hma leh len hnua hun then ngai khawpin hripui harsatnain khawvel a tuam a, Covid hripui harsatna tuar nasa ber berte chu awmpui hnathawktu Domestic Worker-te an ni awm e.
Kan hmuh phak tawk, Mizoramah kum hnih tehmeuh hripuiin ei leh bar zawng thei loin min hrek bet a, ram leh ram indona te, tualchhung buaina te, khawrel chhiatna te, mihringte siamchawp chhiatnate leh ram inrelbawlna felhlel vanga retheihna tuar nasa ber ber thinte chu mi rethei, nitina inhlawhfa chawpte kan ni lo thei lo a. Khang hunthim khirh tak kan paltlang lai khan Domestic Worker chu an hna thawk thei loin ei leh barah thlaphang takin an awm a. Centre for Development Initiative (CDI) Guwahati ten hmun hrang hranga an hnathawhna huamchhung N.E State hrang hrangah Relief hi nuai tam tak hu an sem a ni. Aizawlah pawh FDWA Office, FIWDC Peace Home Durtlang kaltlangin tum ruk lai an sem a ni.
Covid19 hripui avanga harsatna do let tur chuan hripui karah mi inpe tam takin awmpuite an tanpui bawk a, CMRF te pawh dawng an awm ve nual a, chu chuan an nitin mamawh a phuhru zo lo a, sawrkar atangin security engmah a awm loh avangin dinhmun ngaihtuah awm tak tak an ni hlawm.
Covid hripui a lo ziaawm hnuah pawh hian Awmpui hnathawktu, a bikin langa thawkte dinhmunin ngai a la awh ve hlei thei lo a, hna mumal an neih loh avangin sum hmuhna dang an zawng nasa a, awmpui mamawhna a san phah zual hle a ni.
Domestic Worker te hian Inrawihdan mumal leh thlakhata nikhat tal chawlh neih an phu: Awmpui hnathawktu leh ruaitute tan inrawih dan mumal awm hi a hun tawh hle a, hei hi sawrkar hmalakna tur a ni. Hlawh inrualkhai an neih a pawimawh. Aizawla awmpui ruaitute harsatna lian tak chu- an thenawm ten emaw, veng danga mi ten emaw an awmpui lai hlawh sang zawk hlawh turin an lo thlem chhuah sak a, Awmpui chu eng dan mahin a phuar si lo a, hlawh sang zawk hlawhna tur chu a pan mai tur a ni.
Chutih laiin a ruaitu zawkte an hawihai reng a, nau no pawm, office leh dawrkai nitin chhuah ngai an nih chuan hrilhhai takin an vai uidum chuang hawi ta mai mai a. Awmpui dang zawn chhungin harsatna lian tak an tawk thin a ni.
Dan pakhat, In chhungkhura hmeichhe chunga hleilen khapna dan (Protection from Domestic Violence act, 2005) pawh Major Act niin Mizoramah pawh Assembly a pawm ngai loin kan hmang. Awmpui rawih leh ruaitu inkar dan hi kan Assembly house member pa ho hian an pass ngei a tul tawh hle a ni. Aizawl chhungkaw tam tak awmpui mamawhzia chu, thim pawh lo zing se, nu ho hi savaah chang se la, “Awmpui Awmpui Awmpui” tiin an hram chuah chuah ang.
Hetiang taka awmpui mamawh chhungkua an tam laia “hlawh chu inbiakremna a ni ang” tia chanchinbu leh whatsapp group vela inzawn leh rikngawt ṭhin hi a zahawm lo a, a nghet lo bawk a ni. Dan awm hma pawhin awmpui hlawh chungchangah LESDE lamin Minimum Wages an follow a hun tawh hle a ni.
Awmpuite hi khawl ni loin mihring an nih vangin chawlh neih hi an mamawh a, an phu a ni. Tunhma deuh khan chawlhni hi “Burma ho len chhuah hun” tih ṭawngkam a awm a. Chawlhni chuan chawlh kan inpe ṭha thawkhat a ni mai thei e. Mahse chawlhni chu chawlhni a ni a. Awmpuite chu chhungkhat laina leh an ṭhian ṭhate nen inhmuhna hun siamsak hi thil pawimawh tak a ni. Tin, Kristian an nih phei chuan a ruaitute lawina kohhran kha an kohhran a ni kher lo thei a, an chipuite zinga inkhawmna hun siamsak hi a mawiin a duhawm a. Sakhaw biak chungchangah phei chuan inthlah zalen hi tihmakmawh a ni si.
Awmpui chu tute nge an nih a, Eng nge an hna hming?: Tunlai Mizorama Awmpui kan tihte hi hman deuh kha chuan an awmna ten, mi an hmelhriat tirin “kan nau min chhawmdawltu an nih hi” tiin an sawi ṭhin tlangpui a, a hnu leh deuhah “kan nula a nih hi” tiin an sawi leh a. Hei hi chu tunlai thlenga hman a la ni. Chhawmdawl/chhawmdawltu tih hi eng vanga lo awm nge a nih a, eng rilru aṭang lo chhuak nge tihah mimal tin ngaihdan a inang lo mai thei e. Chhawmdawl tih hi hming mawi tak leh duhawm tak a nih rualin, chhawmdawlte aiin chawmdawltu chan chu a chhe tho a ni.
Mizoram buaiin ziaawm lam a pan a, a bikin khawpuiah sawrkar hna ṭau a ṭet a, sumdawnna a ṭhang a. Chutah tak chuan nu ber sawrkar hnathawk awmna chhungkua an pung a; Dawrkaia sumdawngtute pawhin zing khaw en aṭanga tlai ni tlak thlengin an sumdawnna kalpui nachang an hre ṭan a, hnathawh kawnga chhungkaw indaih lohna a lo nasa chho a. Chutah chuan chhawmdawltu mamawhna a lo sang ta hle. Khawpui mite chuan thingtlanga an chhungkhat leh hmelhriatte hnenah awmpui tur an dap a, a tlangpuiin lehkha leh puanthui zir awmpui a, an ṭha fuan lo hlep kha khawpui mite tihdanphung a ni. Hetih rualin thingtlang mite pawhin hmasawn tumin, lehkha leh thil dang zir paha khawpuia an chhungkhat laina leh hmelhriat an belbul ve tho a. Chutianga mamawh leh mamawh intawnga inchhawmdawl tawnnaah, a mimal zawk, awmchilhtu zawk kha chhawmdawltu tih an lo ni ta deuh ber a ni.
Tin, khawpui miten thingtlanga awmpui tur an zawnin, ṭawngkam mawihnai takin “min rawn chhawmdawl se la, keini pawhin kan theih ang angin kan pui ve ang che u ang a…” an ti ṭhin a. Tunlai anga print leh electronic media kaltlanga zawn, “Awmpui tur kan duh. Mi fel leh rinawm, hlawh chu inbiakremna a ni ang” tih kha a la awm lo a. Thlabi hlawh neia inrawih kha a nachang an la hre chiah lo bawk. Thuk zawka ngaihtuah chuan chhawmdawltu zawkte hian mi awmpui nih an zak a, chhawmdawltu nih chu a zahthlak loh deuhah an ngai ni pawhin a lang.
Enga pawh chu ni se, Mizoramah chuan Awmpui kan ti a, hmun ṭhenkhatah chuan House Maid an ti a, International Labour Organization (ILO) chuan ‘Domestic Worker’ a ti a ni. In chhungkhura hnathawka inhlawhfate chu ram hrang hranga an hna hming kan vuahdan leh sawi dan inang lo mah se, In chhungkhura an hnathawh hi HNA a ni a, hlawh an hmuhna a nih avangin hna zahawm tak a ni.
Mumal taka In chhungkhura hnathawktute’n thlakip hlawh an neihna hi ṭhangkhatlian aiin a rei ta a, an hlawh pawh a sang chak hle. Mi tam takin zanriak emaw, lehlang emawa mi In chhungkhura hnathawh pawh kan zak tawh lo a, hna a nihna hi ruaitu leh rawihte pawhin kan pawm tawh hle a, hei hi hmasawnna lawmawm tak a ni.
In chhungkhura hnathawka inhlawhfa ṭhin tam ber chu Burma ram, Chin Hills-a Zo chi peng kan unaute an ni. A hnu deuhah Tripura lama Zo chi peng tho Dep Burman Darlawng hnam an ni leh a. Bruten an rawn pawlhsawp chho leh a, tunah chuan keimahni leh keimahni kan inruai nasa ta hle a, Domestic to Domestic hi uar deuh deuh ila ei leh bar zawn kawngah hma kan sawn phah hle ang.
Fimkhur ṭulna leh hriat atana ṭha: Mizoram mipui tam tak hian Awmpui hna hi hnaah kan la ngai meuh lo tih a hriat a, an dinhmunin sawi a hlawh lo a, ngaih pawimawh an ni lo a, pawl anga ding ve tur pawhin hma han la ṭhin mah ila, thil awm ang lo lutuka ngai an la tam. Hetiang ngaihdan neitute hian a ruaitu leh rawihte inkara harsatna thleng thei, thleng mek leh tawk mekte dinhmun khirhzia an hre lo a ni. Awmpuite an dikna chanvo chang tura intelkhawm hrethiam thei lo leh awm ang lo titute hian International Labour Organization (ILO) te han bihchiang ve duh ngat se a lo ni maw an tih ngei a rinawm.
Awmpuite an intelkhawm a, pawl anga an din chuan a ruaitute tan pawh thil tam tak a awlsam phah dawn a ni. Tunlaiin sum umna avanga ‘awmpui commission’ kan tih mai, awmpui zawnsaktu hriat tur an tam hle, hei hi mihringa sumdawnna (human trafficking) lam hawi a ni thei a. Awmpui mamawh luatah pawisa chawiin awmpui an zawng lo thei lo a, tisual fe fete pawh hriat tur an awm nawk a. Heng awmpui commission ho hian harsatna tam tak an thlen tawh a, pawl anga an intelkhawm chuan heng hi kan nuai bo theih a rinawm.
Tin, awmpuite hian an mawhphurhna an hriat a ngai em em a. Taimakna leh ṭhahnemngaihna, rinawmna leh inngaihtlawmna, a ruaitute duhzawnga khawsak an zir thiamte, thuawih leh hlim taka an hna an thawh hi thil ṭul tawpkhawk a ni a. Thuawihna leh dawhtheihnate hi an zir chawp a ngai a, chumi tur chuan an hnathawh mek hi hna a ni a, an hna zahawmna chu anmahni kuta awm thui tak a innghat a, training pawh an kal fo a ngai a ni. Chutiang tur chuan kan sawrkar hian awmpui dinhmun hi ngaihpawimawha a neih a ṭul hle a ni.
- Ruatfela Nu