Green Agriculture
Kan tunlai khawvela “sik leh sa inthlak” (Climate Change) danglam chak lutuk hian kan nunphung a tibuaiin mi tin sawi pawh a hlawh ta hle a. Hemi chungchangah hian hmalakna tam tak pawh kan hmuin kan hriat ṭheuh a rinawm. Khawvela pawl lian ber leh kan hriat lar em em United Nations Organisation (UNO) pawh hian kan khawvel sik leh sa inthlak chak ta lutuk hi a vei hle a, a tihnep nan an pawl peng hrang hrangte hmangin khawvel ram hrang hrangah hmalakna tur a duang ṭhin nghe nghe a ni. Kum 2015 khan UN General Assembly chuan an ṭhutkhawmnaah Sustainable Development Goals (SDGs) tia a koh “hmasawnna ngelnghet” chu an pawl thil tum lian ber berte hmerkhawm nan a chhawpchhuak a nih kha. Heng SDGs kan tihte hian hmalakna tur thupui 17 a nei a, a mal tetea han sawifiah a chakawm viau nain, internet lamah a duh tan a bihchian theih reng a ni. UNO hian heng SDGs kan tihte hi kum 2030 ah chuan a taka tihhlawhtlin ngei a beisei a ni.
India ram hian agriculture lamah hma kan sawn ve zel a, mihring cheng kan pun chak zel takah chuan ei leh in lama kan mamawhte pawh a lo tam ve zel a, Green Revolution kan tih aṭanga kum rei lo te hnuah chuan thlai thar ram danga thawnchhuak hnem berte zingah kan langpha ve hial ta a ni. Hun a lo kal zel a, khuanu malsawmna a thlawna kan dawnte hi kan tichereu nasain kan mamawh piah lam kan thur chhuak a, chu chuan mihring leh nungchaten’a kan mamawh em em leh a tel lo a kan awm theih loh boruak ṭha te, lei ṭha te, tui thianghlimte leh eiin hrisel leh thianghlim zawkte kan tlakchham phah ṭan ta hial a ni. Hmasawnna leh changkanna hmachhuanin kan mamawh aia tam kan leilung leh ramngaw aṭangin kan la a, kan chhehvela cheng nungchate leh keimahni ngei pawh hian kan tuar ṭan mek bawk a ni. A tir lama kan tarlan SDGs kan tiha khawvel ram hrang hrang tehna thar ber (Global Index of SDGs, 2022) ah chuan ram 163 zingah India ram hi 121-na kan ni mek a, nikum lamah khan 120-na kan ni. Hetianga hnungtawlh zawnga kan kal zel chuan kan tuchhuante tana chenna tlak lohah kan khawvel hi kan chhuah ang a, khawsak a la tiharsa tulh tulh dawn a ni.
Kan Zoram ngeiah pawh “Green Mizoram Day” te kan hmang ṭhin a, hei hi hmalakna ṭha tak a ni a. Chu lo pawh kan environment humhalh a ṭul tawhzia kan hriatnawn ṭheuh nan ni pawimawh ṭhahnem tak kan nei a, chung niah te chuan kan ṭhalaite kaltlangin kan sawrkar department hrang hrangten intihsiaknate an huaihawt ṭhin a nih kha. Kan rama NGO lian ber leh thawh hlawk ber YMA pawhin kumpuan thupui atan “Ram leh Hnam humhalh” a thlang a. He thupui hian kan ramri humhalh chauh hi a kawk lo va, kan ram leilung, ramngaw leh nungcha humhalh lamte pawh hi a kawk tel tih kan hriat tlan a ṭha awm e. Heng hmalaknate hian rah ṭha tak an chhuah ngei pawh a beiseiawm hle a, chutihrualin thil tihhlawhtlin awlsam a nih loh avangin hun a duh a, kaihhnawih neuh neuh a ngah avangin zirchian hmasak phawtte hi a ṭul ṭhin bawk a ni. Kan khawvel sik leh sa tiziaawm tur chuan hmalakna tur hrang hrang ṭhahnem tak a awm a, chung zingah chuan Agriculture hi a langsar pawl tak a ni a. Kan Zoramah chuan Agriculture lamah hian kan la intodelh vak loh avangin khawvel sik leh sa inthlak chak lutukah hi chuan kan la thawh tlem em mai tih ngaihdan hi lo piang thei a ni a, a dikna chen pawh a awm thei ang. Green House Gas Emission kan tiha kan State an teh ve naah phei chuan kan ram hi minus-ah kan la awm zawk a. Mahse, hei hi innghahna tlak a ni lo va, a chhan chu kan ramin hmasawnna lian tak tak a hmachhawn mek a, kan leilungte, thingte leh ramngawte hi kan suat ve zel bawk nen, Environmental Impact Assessment (EIA) kan tihte hi kan kalpui a hun tawh hle a ni.
Tunhnaia hmalakna lian ber awma lang chu Green-Ag project hi a ni a, state panga-ah (Madhya Pradesh, Mizoram, Odisha, Rajashtan leh Uttarakhand) kalpui mek niin a tum pawh a sangin a huap zau hle a ni. Green-Ag Project funding agency hi Global Environment Facility (GEF) niin Implementing Agency hi United Nations hnuaia Food and Agriculture Organization (UN-FAO) te an ni thung. Ministry of Agriculture & Farmers’ Welfare (MoAFW)-te leh Ministry of Environment, Forest and Climate Change (MoEFCC)-te hi National Executing agency anni leh bawk. Mizoramah chuan he project hmalakna kalpui tur hian Department of Agriculture, hi Nodal Agency ah ruat a ni a, he project hian Dampa Tiger Reserves (Mamit), Thorangtlang Wildlife Sanctuary (Lunglei) leh a chhehvela awm khaw 36 a huam a, project area hi 145,670 hectare vela chhut a ni bawk. He project hian kan loneitute ei leh bar zawnna tibuai lova thiam taka kan ramngawte leh ramsate humhalhna lama hmalak hi a tumte zinga langsar ber chu a ni. He project tum bulpui ber chu kan khawvel sik leh sa inthlak danglam chak lutuk tihziaawm nana kan ram leilung, ramsa leh ramngaw humhalh mekte nasa lehzuala humhalh a, kan policy leh hmalakna hrang hrang neihsate a ṭul anga thawm ṭhatte leh kan leipuite an lo ṭhat lehzual theih nana kan lo vah leh thlai thar dante a ṭul anga siam ṭhatte hi a ni. Chu mai bakah heng ram humhalhna bulhnaia chengten ramngaw leh ramsate an tih chereu chhunzawm zel loh nan an ei leh bar zawnna tur ngelnghet zawk dap chhuahpui hi a ni bawk. Chu chuan a rah chhuah tur chu ram pakhat mai ni lo, khawvel huapin Global Environment Benefits (GEBs) a nei ang a, kan khawvel leilung, boruak, sik leh sate a lo ṭhat phah nasa dawn hle a ni. He project hmalakna tihlawhtling tur chuan kan sawrkar department hrang hrangte thawhhona hi a ṭhat a ngai a, mipuite pawhin theihtawpa kan thlawp a, kan ram hruaitute ngaihven ber a nih theih nana kan nawr hi a ṭul tawh hle a ni. He project hmalakna hrechiang duh tan project website www.greenag.nmsa.gov.in ah hian chipchiar zawkin chhiar tur a awm e.
- Jerry Vanlalremruata Communication Officer, Green-Ag Department of Agriculture