KHAWVEL FINNA RAWNG-BAWLNA HMANRUAA HMANGIN (Pulpit leh politics rilru ah awm tel se...)
Pathianin kan chhehvela thil thleng hrang hrang hi a ram lakna hmanruaa hmang turin helai hmunah hian min dah a, chuvangin kan ngaihven a, remchang kan zawn a ṭul hle. L.Keivom chuan a lehkhabu 'Zoram Khawvel 4' ah chuan Mizote van aṭanga tla a, helai hmuna lo awm ve tawp hi kan ni lo va, kan hnam zia leh nunphung hi Pathian pek a ni tih thu a tar lang a. Kristianna a lo luh aṭangin kan hnam nunphungah a bet nghal a, chuvangin politics leh sakhuana hi Mizote nun langsar ber a ni ti ila kan sawi sual kher lo vang.
He mi a nih avang hian politics leh sakhuana inzawm tir leh inzawm tir loh chungchangah kan buai hle a. Pulpit aṭanga ram inrelbawlna sawi te hi ṭhenkhat ngaihdanah chuan thil thiang lo a nih rualin ṭhenkhat ngaihdanah chuan tih awm tak te pawh a ni bawk a ni.
Engpawh nise, pakai leh lawk ila. Khawvel politics sawi nikhuaa sawi hlawh leh lar em em chu Hegemonic Stability Theory hi a ni. Kum 1945 aṭang daih tawh khan American political scientists te chuan khawvel ei leh bar mumal taka a kal a khawvelah muanna a awm dawn chuan ram pakhat chungnung fal tak a awm a ngai a ni an ti a. Chu chu he theory-in a sawi tum chu a ni. Chu chungnung fal tak chu nih duhin ram lian ṭhenkhat chu an hmanhlel a, indona leh buaina chhuak ṭhenkhat chu hei hi a chhan a ni. Khawvel hian innghahna tur leh kaihruaitu tur hi a zawng a, ram hrang hrang politics kan en pawhin authoritarian leadership style an ti a, party chhungah a lu-ah/ a chung berah mi thiltithei tak pakhatin a kaihhruai hi a ni.
Entirna langsar takah chuan Russia te, China te, India ram chhungah AAP te pawh hi an ni. Eng kalphung hi nge khawvelin kan ṭhatpui ber ang tihah mithiamte an inhnial luih luih reng a, mi ṭhenkhat chuan he style hi an dah sang viau a ni. Kan pi leh pute nun dan ngei pawh khan kan thlir let chuan, rambuai te kha bia in inthawi mah se ramhuai chungah khan a hming an hming loh pathian chungnung tak a awm niin an ngai a “pu Vana” tiin an sawi mai a. An ṭawngah pawh “Pathianin kan chungah zah ngai se tih te” an hmang a, vanneihna leh malsawmna an dawn chang pawh “Kan chungah Pathian a ṭha a ni” an ti fo a ni.
He ta ṭanga lang chiang em em chuan khawvel hian kawng dika kaihruaitu tur a mamawh a, Isua Krista hi kan mamawh, chu kawng dik kawhhmuh chu kan kutah a tla ta a, chu ngei chu kan hnam din chhan leh kan mimal mawhphurhna a ni a. Chu hna chu biak inah chauh tih zawh rual a nih loh avangin tuna kan awmna hmunah ṭheuh hian he hna hi thawk turin Pathianin min dah a ni.
Separation of church and state an tih mai hi kum zabi 18-naa French Revolution-in a hrin chhuah a ni a, khawvel ram hrang hrangah a lar hle. Sakhuana leh ram inrelbawlna pawlh loh ti te pawhin a sawi theih awm e. USA Supreme Court chuan kum 1962 daih tawhah khan sawrkar sikulah naupangte zing ṭawngṭaina sawitir an lo khap tawh a. He ‘separation of church and state’ thlawptute chuan mipui zalenna (democracy) tan a ṭha zawk a, sakhuana avanga intihbuaina awm thei a veng a ni an ti.
USA-ah khuan sakhuana vanga buaina a tlem reng em? Kum 2018-a FBI report-in a tar lan dan chuan sakhuana avanga intihbuaina hi kum 2017 ah 22% ngawtin a sang a, a zawna kum thum san lam a panna a ni tawh a ni - kum 2020-ah ringawt pawh vawi 683 (report chin) a thleng a ni. Chuvangin, he khawvel mite ngaihdanah ṭha angin lang mah se, buaina a tih tlem phah chuang hauh lo a ni. A lehlam pang thlir chuan mipui kan thuhmun a, biak in leh pawn lama awm kha mi thuhmun kan ni a, pulpit aṭanga sawi kha tih awm lohna a awm chuang hauh lo. Beram vengtu chuan a beram te chu ṭhahnem ngai takin khawi hmunah pawh ni se, kawng dik lova an kal peng tur ven chu a tih makmawh zawk a ni. Bible leh ringtu hmasa/kohhran hmasa kan en chuan anni pawh ram rorelna leh sakhuana hi an lo kal kawptir zel zawk a ni.
Heng zawng zawnga chiang em em chu hriatna kan hnawl thei lo tih hi a ni. Kohhran pa te zinga mi Justin Martar-a te, Alexandria khaw mi Clement-a te leh midang dang pawh kha khawvel thiamna lama chungchuang tak an ni a, chu an thiamna chu Pathianin ram lak nan a hmang a, an khawvel thiamna te kha a hnawl hauh lo. Keini pawh eng eizawnna pawh nei ila, Pathianin min dahna hmun tih hria ila. Zirlai tan pawh rawngbawltu ṭangkai lehzual kan nih theih nana kan inbuatsaihna a ni tih hre bawk ila, heng zawng zawng chhan hi kan hriat chian chuan Pathian tana mi ṭangkai tak kan ni thei dawn a ni.
Pulpit-a ram inrelbawlna sawi te pawh hi a pawi lo a ni mai lo, a ṭul em em tawh zawk a ni. Bible-ah hian engkim mai hi a lo awm a, Pathianin vanram kalkawng min kawhhmuhna a nih mai bakah nun dan ṭha min zirtirna a ni e. Chuvangin pulpit aṭang ngeia Bible aṭanga ram inrelbawlna chungchang leh nun dan inzirtir hi ngaih a ṭha a, ngaih a ngam a, a ṭul bawk a ni.
- Debbie Rinawmi