Written by
Rualkhuma Hmar

Lui sa humhalh thu kha...

Nikum kum tawp lam khan Central Y.M.A. rorel inkhawm khan lui sa humhalh dan kaihhruaina siam nise tih kha an rel tel a. Hei thla 6 lai a lo ni leh ta. Kha kha sorkhar-ah thlen a ni em? Vawiin thlengin thu thar ala awm lo em ni?

Kum tinin ṭhal lai hi sangha man hun a ni a, Mizo sangha vuak ṭhin hun a ni bawk. Ru hmanga sangha vuak ṭhin a ni. Kum 40 chuang mahni sorkhar kan hrawn hrawn ta a (1972 - 2017) tu sorkhar mah khan mumal taka kan ram luisa te humhalhna leh kaihhruaina dan an la siam lo. Kan ram dung leh vangah lui ṭha pui pui sangha tui chi awmna kan nei thlur sung a, chuti chungin mumal deuha enkawl leh humhalh an la ni lova, khaw 20, 30 te chuan an ram lui tlawhchhan an humhalh tlat thu te khauh fe fe an chhuah ṭhin. A sorkhar ber an harh si loh chuan Mizo sangha te an rem zo takngial dawn e. CYMA meuhin a ngaihtuah chuan kan harh tawh kan lo beisei tehlul nen a phaw vuakah kan tham ral leh dawn ta mai em ni?

Sorkhar aṭanga thuchhuak a awm miau loh avangin khaw ṭhenkhatin mahni tih tihin an humhalh a, a sawt mawh bakah, a ṭhen chuan sangha man hrim hrim te an pawng khap bur mai a, mipuiin a hlawkna kan chhawr chuang lo.

Len leh nghakuai chauhva sangha man phal nisela, a note tih thih loh te inzirtir ila, man hun te siamin, sangha man man pawisa (royalty) te pawh sangha man duh tan phurrit lutuk lova pek nise. Rinawm inzirtir ila, tur leh bomb te hmang lovin. Chutichuan, kan hlim tlang ang. Sangha a lo pun leh chuan ngawi dawh te pawh kan intih­hmuh leh ang a, kan hnam kan hlim ang.

Heng, Ṭiau, Tuipui, Tuichang, Tuivawl, Tuirini, Tuirial, Tlawng, Tut, Teitei, Langkaih, Khawthlang- Tuipui, Mat, Chhimtuipui, etc. ah te hian sangha tui chi- nghatun, nghavang, nghahrah, lengphar, nghalin etc. te a original an awm sa a, heng hi kan humhalh that a, an lo pun chuan vai sangha kan mamawh tlem sawt dawn a ni.

Chakai leh chengkawl ngawt pawh kan humhalh ṭhat chuan chhungkaw tam tak tan eizawnna tling a lo ni a, a hlut tehlul nen tur, damdawi etc. kan hman chuan lui sa te hi an rem duak duak mai a, a va pawi em!

Siamtu Pathian chuan, "In ramah lui lian leh lui te chhim leh hmar chhak leh thlang zawngin ka luantir sung a, sangha tui chu ka dah chhuak vek a, a tlaran zawngin in enkawl a, in sual ema in rethei a nih hi" min ti duh hial ang. Chuvangin, nikuma CYMA thurel kha sorkhar hian April thla chhung ngei hian bawhzui rawh se. Kaihhruaina siam te chu ni hnih /khat hna lek a ni - cabinet-in ngaihtuah vat rawh se. Sorkhar a harh chhuah a ngai ber. Helam hawi policy/ manifesto hi Political Party te hian an nei meuh lo. MNF-in SEDP an chhuah takah khan a lang viai viai chauh a ni.

Party Politics lama lak chi pawh a ni lova, kan vaia ṭanrualna chi a ni. Japan ho hi engatinge an fin a, thil siam an thiam em em kan tih chuan Scientist te chuan, "Sangha an ei tam vang a ni ang" an ti hial a ni. A dik mai thei asin.

CYMA pawhin chak deuhin sorkhar lo finchhuah thuai thuai teh se. Nghafuan ven khap tih mai hi a tawk lo, kumtluana hmalak a ngai a ni zawk.

Kum 1992 vel te kha chuan Chite lui maiah pawh hian P.U. College thlang lawk thlengin sangha kan man ṭhin. Ngawbial luiahte sawn nghahrah an rawn tui ṭhin a, kei ngei pawhin ṭum khat chu vawikhatah nghahrah no 40 ka khuh a ni. Tun hnaiah Chite humhalh an han ti thar leh te hi len deng mi tan hlei hlei a phurawm. Tun hma chuan Thingzam luiah khuan kg 30 te a fuan ve thei. November, ni 3-10 inkarah a fuan ṭhin. Kum 1990 - 2000 vel te kha chuan Chite-ah zan len kan deng a, vawikhat ei chu kan man ziah ṭhin zu nia. Kan ram lui sangha humhalh thu hi kum 30 zet chu ka vei ta, lo vei ve hlawm teh u.

- Rualkhuma Hmar