MIZOTE BURMA LO ZAWK
India ram khawpui New Delhi-ah hian Burma raltlan engemawzat veng hrang hrangah an in zar pharh a. A tam zawk hi chu kan ṭhenawm Chin State aṭanga raltlan, Burma sipai rorelna hnuaia mihring dikna (human rights) palzutna, retheihna leh rambuai rawn tlansan te an ni. Kum 1962-a General Ne Win-a’n sawrkar dinglai paihthlaa sipai rorelna a din aṭang khan Burma chu khawvel ram hrehawm, rethei leh tlawhpawh harsa ber pawl a rawn ni chhova.
Kum 26 zet sipai ‘Junta’ awpbehna hnuaia mipuite an rum hnuah kum 1988 August ni 8-ah “the Four Eight Uprising” an tih mai, democracy duhtu zirlaite bul tum/ huaihawt ram pum helna nasa tak hun rei tak lo inmung tawh chu a rawn irh chhuak a. He ṭang hian Pi Aung San Suu Kyi pawh hel (revolution) hruaitu pawimawh takah rawn invawrh chhovin mi hriat a hlawh chho ṭan a. Mahse he helna hi hneh takin Burma sipai chak tak chuan a tudai a, mi tam takin nunna an chan nghe nghe a ni. Chutih rualin Dictator Ne Win-a kaihhruai Burma Socialist Programme Party chu sipai thuneihna party dang State Peace and Development Council chuan rawn thlakin kum 1989 aṭang ‘Burma’ tih British hunlaia a hming ni ṭhin chu ‘Myanmar’ tiin an rawn thlak a. ‘Mizotena Burma tia a chhia a ṭha kan lo bel ṭhin, pi pute ‘kawl ram’, kan Rih dil luanna leh kan Chin unaute pian leh murna, zo hnahthlakte thinlunga dai lo tur Khampat bung bakah thu leh hlaa kan chhiar thawnthu ngaihnawm tak tak lo chawr chhuahna hmunah hian mipui rorelna chuan zawi zawiin zung a kaih chho zel a.
Kum 1990 inthlana Suu Kyi kaihhruai NLD hneh taka an tlin a, dik lo taka hnawl an nih hnu kum 26 a lo ral leh meuh chuan Myanmar ram chuan bung thar kaiin civil mi kaihhruai sawrkar, an rorelna hmunpui Nay Pyi Taw-ah an hung ta ruau mai. Chu mai ni lovin Chin mi kristian, UPCI member ruh tak mai Pu Henry Van Thio chu Buddhist ramah a vawikhatna atan Vice President pahnihna turin ruat a ni bawk. An ram Constitution-i’n ramdang mi nupui/ pasal/ fa nei chu ram rorelna fung vawntir a khap avangin Suu Kyi aiah a ṭhian ṭha Htin Kyaw chu President a ni ta thung a. Chutih rualin military member tana parliament ṭhuthmun 25 ruatlawk sak dan chu a ngai angin a awm reng a. Hei vang hian sipai thuneihna ‘veto power’ tel lo chuan Constitution siam-ṭhat reng reng a theih loh ang tluk a ni.
India pawhin Myanmar ram boruak inlumlet vel hi ngun takin a thlithlai ve reng a. Sipai thuneihna pumhlum hnuaia an awm laia Junta sawrkarin Communist China nena inkungkaihna ṭha an lo siam tawh te chu um phak ve tumin kum 1994 aṭang khan ram in palaitawnna kawngah theih tawpin hma a la thar ve leh a. Myanmar pawhin China ‘mit naute’ nih ringawt chu duh bik lovin a ṭhenawm ram lian India chu inkungkaihna ṭha neihpui tumin hma a lo la ve mek bawk a. Kum 1997 ah Myanmar chu Asia chhim chhak ram sawm inzawmkhawm (ASEAN) member a lo nih takah phei chuan India ‘Look East Policy’, kum 1992 aṭanga Narasimha Rao-a te bul rawn ṭan tih hlawhtlin nan kalka pawimawh tak a rawn ni chho ta a. Upain “zangkhua a bungbu ang” an lo ti mathlawn lovin ram beidawnthlak leh ipik tak ni ṭhin kha khawthlang leh khawchhak ramte rim rawn, thawhpui an chak leh ngaihven ber pawl a rawn ni chho leh mek a ni.
Myanmar hi oil leh natural gas lama hausa tak mai a ni a. A ram leilung hausakna hi chhawr ṭangkai tumin India oil company lian ONGC chuan Myanmar ramah kua a hreuh mek a. Northeast kaltlanga oil chawkluhna tur pipe lian phum a, hmarchhak state te tan ‘thermal power’ hnianghnar tak neih theih dan tur ruahmanna te pawh a kal mek zel a ni. Tin, Look/ Act East Policy hnuaia hmalakna lian ber pakhat Kaladan Multi-Modal Project hmanga Bay of Bengal leh Sittwe Port thlunzawma, Mizoram Lawngtlai District chhung thleng rawka inkalpawhna, lawng leh lirthei kawng sialna tur pawh a kal mup mup reng a. He ruahmanna hi puitlin a nih chuan India phai leh hmarchhak inkaltawnna pawh nasa takin a lo awlsam zawk ang a.
Tichuan, Myanmar (Chin state chauh ni lo) leh Mizoram inkar chu awlsam taka zin vah zung zung theih a lo ni tawh ang a. Mizoram ei leh bar, sumdawnna tinreng bakah mihring inlaichinna thlengin a ṭha zawng leh chhe zawngin nghawng thui tak a nei dawn a ni. Chuvangin, sawrkar, mipui nawlpui leh khawtual mite nasa taka kan lo inbuatsaih lawk a ṭul. A bikin ‘security’- ruihhlo, silai leh thil ṭha lo dang tawlhruk leh hel - chungchangah te, ram (land property) thubuai leh harsatna dang lo awm theiah te fing taka state sawrkarin ruahmanna leh chhutlawkna mumal tak a lo neih lawk a ṭul a. Chu zawng ai chuan he Kaladan project hi Mizoram chhim lam hnufual tak khaichhuahna tur hmanrua leh hmarchhak pum ang pawha Mizoram dinhmun laili min luahtir theitu a nih hriaa state hruaituten central nawr nan leh dawrna ṭanfunga an hman thiam a pawimawh hle bawk.
A tawp berah chuan Mizo mipuiten Burma kan thlirna tarmit kan thlak a hun tawh hle. Culture, sakhua, chi leh hnam inlaichinna kan neih te tun aia dah langsar sauh sauhva, chhan hrang hrang vanga intaina leh inhmuh thiamlohna lo awm tawh te pawh theihnghilh a, he democracy kawl lo eng tharah hian a tu lam ve ve tan pawha hlawkna ropui tak tel thei tura kan beih a, kan inbuatsaih a pawimawh hle a ni. Chu chu thlang lo tla ta kan pi pute duhthusam ber pawh a nih hmel e.
- C.V. Lalmalsawmi, New Delhi