MORAL REFORM (2)
Kum 62 lai a ral tawh hnuah, vawiin thlenga khawvelin thuruk a hriat chhuah theih hauh loh pakhat chu - tunge khawvela tlang sang ber mount everest-a lawn chhuak hmasa ber? tih hi a ni. Engvangin nge chu chu hriat theih a nih loh kan tih chuan: A lawn chuak hmasaber Tenzing Norgay leh Norman P Hillary te chu rilru thianghlim initsikna nei lo an nih vang a ni. Khawvela ber nihnaa pawh ropui lutuk, khawvela tlang sang ber lawn chhuah hmasa zawk nihna chu an inchuh lo chauh a ni lo; tu zawkin nge a chhip sang lai tak rap hmasa tia an zawh ngial pawhin “a ni zawk hi” an inti ve ve tlat mai a ni an tih chu. Chuvangin, vawiin thleng hian khawvelin a lawn chhuak hmasa ber an hre thei ta lo a ni an ti.
Tunlai hian zoram thar sawi a lar hle mai a. Zoram thar kan hisap dan leh a lo thlen dan tur kan ngaihtuah dan chu a in ang hauh lo vang a. Eng ti kawng pawh chu lo ni se, sawrkar ṭha leh mipui himna, intodelh tlanna leh rualawt lova kan len tlanna ram kan hisap ni berin a lang. Chu zoram thar siam tur chuan rilru ṭha leh tluang, hlemhletna, itsikna leh thikna nei lo thinlung thianghlim kan mamawh. Chung chu mihringah a lo awm a nih pawha hmang chhuak miah lo, a ṭha lam kawng zawh tum tlat a, zawh ngei mi kan nih ava pawimawh em! Tunah lah itsikna leh thiknain kan khat zo ti ila, kan sawi sual loh hmel hle mai si a. Sum duhna ni mai lovin duhamnain kan khat a. Chu chu kan insumdawn tawnna leh indawr tawnaah te leh kan hna thawh tinrengah hian a lang chhuak a. Sawrkar sum eiruk hi eirukah kan ngai lo ni mai awm a ni ta. Heng hi miretheite zingah aiin sawrkar hna thawk hlawh tam tak tak nei te leh politician te zingah hian a hluar zawk mahin a lang leh nghal a. ‘Khawvel sum duhamna hi chuan chin lem a nei lo’ an tih hi chu ava dik tak em! Engtikah tak an sawi zoram thar hi thleng ang i maw le!
Thir chhe hralh pawhin a kaw rawng chhungah lei thun an ching an ti. An hnah zuar Bazaara ṭhuten an an tel karah a chhia an phum ruk duh a, tur-a hrai lui lam sa leh ran sa te kan in leitir duh a, sa zuarin kan duh lai tak kan kawh bul min sahsak a, kan duh hauh loh a misa min lei teltir zel chhung hi chuan, kan beisei zoram thar hi kan thleng dawn lo. Mizoram-ah tih loh khawvel ram dangah sa ka lei a, ka duh loh min lei teltir hramna ram hi ka la tawng reng reng lo. Hman kum deuh tawh khan British sawrkarin India ram aṭanga basmati buhfai an lak luh ṭhin chu an titawp thut mai a. Lo neitute an buai hle. An tihtawpna chhan chu basmati buhfai zingah buh chi dang an lo pawlh ruk vang a ni. A pawlh rutute bawk chu a tuartute an nih leh si. Kan tihsual man hi keimahni bawkin kan tuar leh ṭhin.
Kan sumdawnna leh kan indawr tawnna tin rengah hian thianghlim takin, mi dangte thikna leh itsikna te awm lovin ti ila. Hlawk tum lutukna avanga thil dik lo tih hi bansan ila, kan chan tawk, kan thawhrimnain min phalsak tawk chungah hian lungawi ila ava nuam dawn em!
A chang chuan hmangaihna leh ṭhat duhna avanga kan thiltih, mi rethei leh mi hausa kar zau lutuk tur ven nana kan hman, inneih puan chhawm in zat tur, kuang khuhna in ang tur, kuang chunga pangpar dah inang, mo thil chhawm inang tur tih vel te pawh hi itsikna leh thikna avanga lo chhuak a ni ang tih ka hlau ṭhin. Intluktlantirtu ni lovin kan in kan intluktlan lohzia tilangtu a ni lek lawm mi aw ka ti ṭhin. Mi hausa leh rethei te hi engti kawng mahin kan inantir tak tak dawnin a lang lo va. Mi hausain mi rethei ṭanpui duhna leh khaichhuah duhna thinlung nei se la, mi retheiin mi hausaten an nih ang phua thil an tih hi itsik miah lovin kan thawhrimnain min siamsak, kan dinhmun ṭheuhvah hian lungawi takin awm ila. Kan chhiat ni ṭhat niah kan rilru nawmna ang tak ṭheuhvin insawngbawl ila. Tichuan mihring mi mal chanvo (right) zalen takin kan hmang ang a, kan rilru put hmang pawh a dik zawk law maw aw, ka ti ṭhin. Mi rethei leh hausa te hi khawvel awm chhung hian kan inantir tak tak hi rin a har hle mai si a.
Mi rethei harsa zawk te pawh mi hausa thinlung leh rilru ṭha, khawngaihna ngah te zarah kan nung a. Mi hausate lah mi rethei hlawh tlem te tea inhlawh duhte zarah an hausaa, kan in tanpui tawn ṭheuh chu a ni e. A tu a te mah hi in hmusit leh initsik, inthika awm tur kan ni lo. Tu te emaw chu eiruk leh hlemhletna nia rin theih avangin an lo khawsa thei thar thut te a nih pawhin, Pathian engkim chunga roreltu kutah dah mai ila.
Kristian kohhran hrang hrang kan awm a, kan kohhran rin dan leh tih dan phung (faith and practice) pawh zui thei lo va kan in khap beh laiin Kristian inti lo leh Judaism te Mizo zingah kan awm chho mek zel a. Heng te hi an sakhaw rin dan leh tih dan hmanga an chhiat ni ṭhat nia an insawngbawl kan phal leh si chuan kan ro rel a lai lo hle thei dawn a ni. Chuvangin, kan inan tlanna tura kan thiltih leh ruahman te hi kan enchian a hun ta hlein ka hria.
Kan khawsak honaa kan moral siam ṭha tur hian mi zawng zawng, khawsak hmang inang lo leh dinhmun inang lo tak tak te inanga khawsaktir tum ai chuan, keimahni dinhmunin min phalsak ang tawk tea khawsak thiam zir a pawimawh a. Kan nih ang dinhmunah hian lungawiin, retheiin kan awm reng tur a ni ka tihna a ni lo. Kan thawhrimna te leh taihmakna te, rinawmna te Lalpan a hria a, kan dinchhuah ni a la awm ngei ang tih beisei chungin kan thawk rim ang. Kan tun dinhmun ṭheuhah keimahni dinhmunin min phalsak ang tawk zela lungawi taka thil tih leh khawsak hi kan inzir tur pawimawh tak niin ka hria. Chu chuan khawtlangah inhriatthiamna leh inpawhna, induhsak tawnna leh in hmangaih tawnna a siam zawkin ka ring. Mihring mi mal zalenna dan pawh a kalh loh zawk ka ring bawk.
- Commissioner Lalkiamlova, Tuikual South