Zu leh damdawi hman pawlh
Tun laiin Mizoramah kawng hrang hrangin zu kan buaipui nasa a, kan ram rorelna in sang berah pawh kan sawi chhuak fo chu a nih hi. Hetiang aṭanga thil chiang tak lo lang chu Mizote zingah zu in kan tam hle tih hi a ni. A ṭhatna leh ṭhat lohna emaw lam sawi lovin buaipui dan dang deuhin i han thlir teh ang.
Mi zawng zawng hriselna hi engtik niah emaw pan thei a ni a, damlo thei ṭheuh kan ni a, zu in mi emaw in ngai lem lo pawhin damdawi mamawh hun an nei ṭheuh ṭhin. Mamawh hunah damna atan kan damdawi hman chu a ṭangkaiin a hlu em em ṭhin a nih hi. Damdawi hlu leh ṭha tak ni si chu kan hman tam lutuk emaw, ṭul loa kan hman erawh chuan nghawng ṭha lo tak tak kan taksaah a awm ṭhin a, fimkhur pawh a ngai em em reng a ni. Zu in ṭhin tan phei chuan fimkhur a ngai lehzual. Zu leh damdawi tam tak hi a rual emaw hun inhnaih lutuka hman a hlauhawm a, miin ruihna atana zu leh damdawi a hman pawlh ngat phei chuan a hlauhawm lehzual. Kum rei lo te kal taah pawh khan tleirawl ṭhenkhatin damdawi ruih theih leh zu chikhat (grape wine etc) an ei/ in pawlh avanga muhil kaihthawh theih tawh loh a nunna chan ta pawh an awm a nih kha, a pawi takzet a ni.
Kantaksaah chaw emaw thil eng pawh kan lak luh reng reng hi taksain a hman ban emaw hman lem loh te chu taksa aṭanga a inpaih chhuah ngei ngei a ngai a, in paih chhuak zel lo se chu a dam rei theih hauh lovang. Chutianga in paih chhuak zel tur zingah chuan damdawi leh zu hi a tel ve a, he mite pahnih phei hi chu taksa in a mamawh leh a lo sawngbawl theih bak taksa chhunga a awm reng chuan a pawi thui thei a, taksa peng hrang hrang tan harsatna a thlen theiin, nunna chan mai hlauhawmin mi a awm phah theih a ni. Damdawi leh zu chu kan taksa aṭanga a paih chhuah theih tura sawngbawltu taksa peng hrang hrang a awm a, chutiang zinga langsar ber leh thawh hlawk ber chu kan thin (liver) hi a ni. Thinah hian kan taksa a kan thil lak luh hrang hrang, zu leh damdawi pawh telin taksa chhunga chambang reng lovin awlsam taka zun chhuah emaw ek chhuah theiha siam danglamtu (metabolising enzymes) a nei a, chumite zinga pawimawh em em chu Cytochrome P 450 (CYP450) enzymes a ni.
CYP450 hi chi hrang hrang a awm leh a, a chi a zirin an damdawi/ zu taksa aṭanga paih chhuah theiha an siam pawh a in ang lo ṭhin a ni. Zu taksa aṭanga a in paih chhuah theihna tur atan chuan CYP2E1 hi a pawimawh em em a, CYP3A4 leh CYP1A2 pawhin hnathawh a nei nia hriat a ni. Zu ang chiah hian damdawi chi hrang hrang pawh hi taksa aṭanga paih chhuah tura siam danglamtu CYP450 chi hrang hrang a mamawh ve avangin miin zu leh damdawi a rual emaw, hun inhnaih lutuka a eiin CYP450 te kha an inchuh (competitive metabolism) ta ṭhin a, chu chuan damdawi tam tak kha taksaah la chambang turin a awmtir phah thei a, hei hian damdawi nghawng ṭha lo pui pui a thlen tir vak thei a ni.
Kawng dang lehah chuan damdawi chu a nih dan tur pangngai aia tam in paih chhuah tirin damdawi hnathawh a tlak hniam duai phah thei bawk. CYP2E1 hmang ve damdawi hovah nghawng duhawm lo a tam zual. Hei bakah hian damdawi ṭhenkhat thluaka hnathawk chi, mut tichhuak thei nena zu hman pawlh a nih chuan an hnathawh a in tichak tawn a, nghawng duhawm lo ber thihna hial a thlen thei a ni!
Miin zu (ethanol) a in hian chemical chikhat aldehyde-ah (chemical hlauhawm, cancer thlen thei) a in siam danglam a, Aldehyde aṭang hian rang takin chemical hlauhawm lo deuh hlek zawk Acetate-ah insiam lehin, tui (H2O) leh Carbon dioxide-ah a inthlak leh ta ṭhin a ni.
Damdawi ṭhenkhat disulfiram, metronidazole, chlorpropamide, etc te hian zu aṭanga insiam chemical hlauhawm tak Aldehyde chu hlauhawm lo zawka thlak danglamtu (ALDH1&2) a tihbuai theih avangin taksaah harsatna heng- hmai leh nghawng vel sen leh vual nasa, luak chhuak, luhai, thisen hniam, lungphu dik lo a thlen thei a ni. Kan hman nasat leh chin nasat zingah penṭawng (hangover) damdawi atan paracetamol hman hian thin tan a pawi lian tak a thlen theih avangin a hlauhawm em em a ni. Tarlan vek sen a ni lo ang a, mah se zu nena hman pawlh reng reng loh tur damdawi ṭhenkhat i han tarlang teh ang:
Damdawi vanga pawi nasa zawk a thlen loh nan fimkhur leh dik takin hmang rawh. Damdawi chungchangah zawhna leh hriat chian duh i neih chuan heng address-ah hian biak pawh theih a ni e: SMS: 8730955168.
- Dr. C. Zothanmawia, Pharm.D. Dept. Of Pharmacy, RIPANS