Kum 1890-ah Vaitinah Kristian thi an awm tawh em?
Nikum 2016 October ni 18 khan Synod Moderator Rev. H. Lalrinmawian nen PRESCOM board meeting-ah kan thu dun a. Vaitin khua a tlawh thu leh an thlanmualah kum 1890-a Kristian thi an phum tawh thu an lo hrilh chu mak a tih thu leh ka ngaihven zâwng a nih a rin thu min hrilh a. Kal tum reng siin ka kal mai.
Kumin March thlatir khan WhatsApp group hrang hrangah hemi chungchang hi kan hmu ta chuai chuai a, hetiang hian: Kan Bial chhung Vaitin khuaah chuan thlanlung: AIA KUM 20. ISUA ZUITU A THI. 18.08.1890 tih leh THIMLALTAWNA. ISUA HNENAH A KAL TA. Thih ni 27.03.1891 tih a awm.
Mizorama Chanchin Ṭha thlen hun hi a ti danglam thei ang em le? Rev. Williams te lo kal hma daihin Isua zuitu an lo thi tawh si chuan. Heti a nih chuan, Rev William Williams lo kal hma khan kristian an lo awm reng em ni?
He thu dawngtu mi eng emaw zatin a dik leh dik loh min rawn zawt hlawm a, kum ziah sual a nih ka rin thuin ka chhang deuh zel a. Ṭhenkhat hnenah chuan an ziak ta mai a ni ang a... tia chhan pawh ka nei. Tichuan, March ni 16, 2017 khan Sakawrdai Pastor Samuel Lalmuanpuia ka han bia a, biak tur tak a lo ni a. Hemi thu WhatsApp-a thehdarhtu hi amah a nih thu min lo hrilh a. A sawi dan chuan Pastor ṭhian ṭha zualte WhatsApp group-ah mak a tih thu a tarlang a lo ni a. Vaitin kohhran Upa Vanrotuakan an Centenary Jubilee Souvenir-a an kohhran chanchin a ziah, an lehkhabu phek 31-naa mi chu a rawn thawn a. Chutah chuan a lema kan hmuh ang hian AIA KUM 20. ISUA ZUITU A THI. 18.08.1890 tih leh THIMLALTAWNA ISUA HNENAH A KAL TA. THIH NI 27.03.1891 tiin a inziak a. A ziaktu hian, “Chuvangin kum 1890 bawr velah hi chuan Vaitinah Kristian an lo awm ngei tawh a ni tih a tichiang awm e,” tiin a tlip nghe nghe.
Kan rama Kristian sakhua lo luh hmaa Vaitina Kristian thi an lo phum mai chu thil ni thei a nih loh avangin chhui chian a ngai ta a. An thlanmual han tlawha chhui chian ka tum thu hrilhin Pastor Samuela chu kal pui atan ka sawm nghal a. Mahse ka kal leh mai theih loh avangin Vaitin thlanmualah Aia leh Thimlaltawna thlan lung thla chu va chian turin ka ngen ta zawk a. “Vaitin chu Sakawrdai aṭangin a hnai alawm, bike ka nei a, ka va kal ang e,” tiin min chhang a.
Pastor Samuela chuan a va la ta ngei a, March ni 17-ah Aia leh Thimlaltawna thlan lung thla chu min rawn thawn ta a. Thlan lung hi a rei tawh avangin pâtêk leh bawlhhlawhin a bawm hle tawh a, an tihfai hnu chuan a ziak chu chhiar theihin a lo la awm a. Chu thlanlunga thuziak chu uluk takin kan han chhuifiah a, heti hian a lo inziak a. Aia kum 20 Isua zuitu a thi 18.8.18 tih a ni a, chumi awmzia chu Kum 1918 August ni 18-a thi tihna a lo ni.
Thimlaltawna Isua a hnena a kal ta. A thi ni 27.3.1921. Hei hi chu sawifiah a ngai lo ve. Tichuan, Vaitin Centenary Jubilee Souvenir-a an kohhran chanchin an ziah dawn hian an thlan lunga inziak chu an en uluk lo emaw, an ziak sual emaw tihna a nih chu.
Ṭhenkhatin Mizoram aiin Manipur hian Chanchin Ṭha an dawng hmasa nia ngai an awm ṭhin a, hei hi a dik lo. Kum 1891-ah Welsh Missionary Rev. William Williams-a leh a ṭhiante zarah Mizoramin Chanchin Ṭha kan dawng a. March ni 15-ah Liankunga khua Mualvum naupangten an khua aṭanga mel 5 a hla Kutbul lui chhuah, Tlawng kaiah Chanchin Ṭha an dawng hmasa ber a. Williams-a te chu March ni 20 aṭanga April ni 16 thlengin Aizawlah an cham a. An cham chhung hian Pathian thu sawi ngawtin an hun an hmang a ni. Khatla piah Bungkawn tlang, tuna CID complex-ah sawn Dokhama Veng a awm ṭhin a, chutah chuan an châm chhung chuan Dokhama mikhual an ni. Chuvangin, Chanchin Ṭha hril dawng hmasa ber khua chu Dokhama Veng tiin Pastor Vanchhunga (Lusei leh an vela Hnam dangte chanchin, phek 322) leh P.S. Chawngthu (Zo Hmahruai Subedar Pakunga Chanchin, phek 4 leh 8) chuan an lo ziak a ni.
Manipur-a Kristian missionary lut hmasa ber chu William Pettigrew-a a ni a, kum 1894 January ni 6-ah a thleng (How Christianity Came to Manipur by Lal Dena; http://kukiforum.com/2010/05/h...). Imphal-ah inkhuarin sikul a hawng a, Meiteiho zingah Pathian thu a hril a. Pettigrew-ah Pu Buanga leh Sap Upa te nen Robert Arthington-an India rama missionary 13 a rawn tirhchhuahte zinga mi an ni. Chuvangin, Mizoram aiin kum 3-in Manipur-in Chanchin Ṭha an dawng tlai hret zawk a nih chu.
- Lalhruaitluanga Ralte