Written by
Dr Para

Central Service-a lut tlem leh a behbawm

1960/70/80 chhoah khan Mizo Central service lut kum tin an awm a, a top service IAS/ IFS/ IPS-a lutte pawh an awm mawlh mawlh. Millennium a lo inherchhuah meuh erawh chuan a lo danglam ta a, an vang ta pharh mai. IPS phei chu 1997 hnuah RR an awm ta miah lo (PU Sc-a ka roommate ṭhin H Gangte - Manipur cadre: 2003 chhiar tel lo ta ila). Hemi hi kan vei tlangin sawrkar pawhin theihtawp chhuahin coaching centre ṭhenkhatte nen pawh an thawkho hial a; mi langsarte article lamah pawh chhiar tur a tam ta hle mai.

A ni reng a, zirnain hma a sawn chak a, ṭhalaite an vengvat tawlh tawlh laia heti tak maia kan han ta duak mai hi a mak hle reng a ni. Chu laiah chuan thlir dan dang a awm ve lo thei lova, chutiang lam chuan chip nawi/ phelh darh (analyse) tum ve chhin teh ang.

1. Sum (pawisa): Hai rual lohin sum neih tama inumna khawvelah kan awm mek a, materialism an tih mai hian min tuam hlup hlup a (biak in thlengin kan in neih ṭhat siak mek hi). Chu khawvela kan awm mek lai chuan

ṭhalai/ ṭhangtharte hian corruption/ hlemhletna an duh lo tial tial bawk. Rinawm taka sawrkar hna thawha hausak theih a nih lohzia pawh an man chiang em em. Chuvang chuan kan ṭhalai lehkha thiam thei ber berte chuan hlemhletna tel lova sum tam tak lakluh theihna kawng ngil, doctor line an thlang ta chat chat zel a; anni ang tluk bawka thiamten engineer line thlangin MBA (IIM ti kher ang) an bitum ngat ngat ta bawk. Central Service officer niha lal tak leh thilti thei tak, hausa si lo nih aiin an thlang ta zawk a tih theih ang chu (eirukna an haw thum tawh si a). He thil kal mek avang hian Central service a lut kan tlem phah hle. Kan ṭhalai lehkhathiamte puhmawh a har ka ti ve tlat! Ṭhalaite khawvel a zau tawh a, Shillong Tribal Hostel leh AG office boruak chauh lo deuhah an cheng chho ve ta bawk a. One Indian Girl-a a changtunu IIM chhuak hlawh tamziate kha an hre ṭha em em. Central Service officer pension tawh pakhat, a fate kan kawm ve ṭhinte khan ti hian an ti ‘ka pa anga rethei tura central service nih te chu kan peih teuh lo,’ tiin. Hei hian a sawi thui hle.

2. MCS/ MPS/ MSS etc: Mizoram sawrkarin regular taka civil service exam a buatsaih tak avang hian kan ṭhalaiten vairam aiin kan zotlang ram nuam hi an awn nasa ta hle. Hei hian thui takin UPSC kalkawng a sat chat a ni. Chu-a-chhapah kan local TV-ten ropui thei ang berin live telecast meuhin an la chawimawi zui bawk a; hei hian ṭhalaite state service-ah a hip nasa em em ang tih a rin theih. Chumi rual chuan sawrkara a luh tirha gazetted officer ni lem lote pawhin sawrkara top post (secretary) hna hial an luah theih tho avangin harsa taka UPSC exam beih kher ṭul tih lohna a siam ve ngei ngei bawk ang.

3. Chhungkua: Kum 40 liam taa chhungkaw inrelbawlna ṭhin, a bikin eizawnna lamah a danglam nasa tawh hle. Sumdawnna ngelnghet nei aṭanga ṭhalai lehkha thiam, zirna in ṭha tinrenga lut theite hi an nu leh paten sawrkar hna lam hawi turin an fuih tawh lo. Sawrkar inrelbawlnaa lal dan inkhaidiat (protocol) ngaihven ngai miah lo khawpa eizawnna nghet nei an tam tial tial a, an fate chu eng anga thiamthei pawh nise UPSC lam hawitir miah lo tur an kat nuk - dem theih an ni lo.

4. Kan dai zau ve tawh: Thliarkar rilru pu tawh lo, sawrkara bureaucrat lalte chu eng hnam pawh nise biangbiaka buai miah tawh lo leh tu pawh ṭhu se danglamna ngaihtuah ngai ti tawh lo an pung zel. Hei hian central service lama ṭhanhnemngaih viau ṭul tih lohna a thlen ve ngei ang. Chu rilru chuan ṭhangtharteah thuk takin bu a khuar ang tih a rin theih.

5. Mizoram a nuam: Sawi a ngai hei hi. Kan ram hi a nuam em a ni! Hei hian nasa takin UPSC exam beiha, vairam cadre-a luh aia kan ram ngeia invawmbei theihna zawn hram hram a chawh tlat. Manipur-a kan zohnahthlakte nen kan intehkhin fo ṭhin; a dikna chen a awm theih laiin khaikhin chi kan ni lo - kan awmna a in nawm hleih! Churachandpur-a i kal chuan generator an inchhawp fur ang; current nei mumal hek lo. Chu chu a la nawi mah mah kan tih pawhin, a ram neitute hmuhsit ngawih ngawih an ni. Lehkhathiamten UPSC kalkawng zawha rang taka chhuahsan an chak vek thei (tu pawi kan sawi lo turah ngai ila).

6. Ngaihtuahna a sang, tih tak takna kan tlachham: Social media invasion era-ah hian kan fing lutuk vek tawh. Sapṭawngte hi kan

ṭhalaite hian an thiam nasa a nia! Chutih laiin doctor/ engineer/ MBA leh sumdawng lian an ni vek thei lo tih hrethiam thei lo khawpin tih tak takna an tlachham hi UPSC lamtluang khamtu lian a ni. Education system-te pawh en nawn a ngai mai thei e. Kohhran ‘influence’ chak takte hi hman thiam a hun tawh khawp mai.

7. Nu leh pa: Kan fate kan duat lutuk! Aa nu/ aa pa system hian kan fate a ti no khawlo. Graduate level zir thei tawh lai admission dawna kalpui la ngaiin kan chhuah. Hengho hian tumruhna, kan hranghlui kal tawhte tichaktu kha an tlachham lutuk tawh. Aizawla college hrang hrang tlawh ila chawmhlawm two wheeler a tlar tuarh zel ang. Mahni bike/ scooty pawh chawm zo lo chherchhuaktute hi nu leh pate kan ni. UPSC chu a hla ve viau ang le.

8. Duhthlan tur a tam: Point pakhatnaa kan sawi tawh ang khian kan nitin nuna kan mamawh sang tak (or, a lova kan awm theih loh) chu sum a ni. Khawvel changkang zel hian eizawnna kau a ti ṭet nasa a, ṭhalai lehkhathiam, rilru nei tam takin hemi kawng hi an awn ve tlat tawh. ‘I am sorry, sir’ tih reng ai chuan ho neiha entrepreneurship kalpui duh hi an kat ta nuk mai. Chanmari West-ah leh Upper Republic-ah sawn ka ṭhian ṭha tak pahnihten chumi kawng chu an zawh mek a, IAS ni rawh u ti thut ila an duh lo khawp ang. Kei, a hminga officer inti ve (chapo pui ve khanglang) ai hian an bank balance a kuh zawk tih ka hria. Vanglaini editor hian IAS nih a chak ve ṭhin khawp mai an ti; tunah hian a lo ni ta lo kha a inchhir tawh lo tawp ang. Anniho ang, sawrkar hming lang lova mi hlawhtlingte role model-a hmang ve tlat ṭhalai lehkhathiam an awm nual ang. TT Royte group-te hi kan ṭhalai lehkhathiamte rilru thar siamtu a ni. Sawrkar direct-a puihna hmu lova ṭhalaite tana luangchhuak (employment generate) theite hi kan ṭhangtharten an ngaisang ṭan tlat.

9. Mizo IAS/ IPS etc neih tlem hi a pawi reng em?: Tunah chuan a pawi, hnamdang rawn awmte hian leave lak dan tur ngawt an zawng an ti. A ṭha erawh chu an awm. Sawrkara Secretary zinga hrawn nuam leh sincere tak vai an awm ve zel. Chauh-thu-barawh thil deuhin, kan ṭhalaite UPSC lama an tuihal tawh loh rau rau chuan mainland lam aṭanga lokalte hi tlangnel tir tum ta zawk hlauh ila a ṭha awm mange. Sawrkar kal laia vai DC etc rawn awm nuk nukte hi Mizo-ah an lung lo tileng ila nakina an lo chhuah leh huna kan ram ṭanghma min ngaihsak pui thei hial khawpin.

10. Enge kan hmabak?: Chief Secretary leh DGP leh PCCF hnamdang, hei hi kan hmabak langsar tak a ni. A pawi viau em ka hre lo. JH Lorraine, FW Savidge, Edwin Rowlands, TH Lewin, Mc Donald leh mi dangten tun dinhmunah min chhawpchhuak a (kan mizo fing hmasate kan dah bo tihna ni lovin), tuna taka Aggarwal or Sharma or Gupta etc te CS/ DGP/ PCCF an lo nih a min hnualsuat ngawt a rinawm lo ve.

11. Mizo ṭhalaite chona: EPL/ NBA/ Games/ Movie sawi rawh u, nangni aiin kan hre lo hret ang. MFA Hony secy hi mi ropui tia sawi hlut tur a ni bik lo; Manhunt-ah tel ta se a tla hma pawl a ni thei. Mahse a telna leh a tuipui leh a buaipui thila a principle, football hmasawnna kawngpuiah a chiang em a. MFA mai ni lo India (AIFF) aiawh, Mizoram hmingṭhatna thleng pha turin khawvela football inkhawmpui sang ber FIFA Congress-a tel tura thlan nalh a ni. Kan tumah chian a pawimawh. UPSC kan tum pawhin a tawp rat, sumdawnna kan ṭan duh pawhin mutia nih hreh loh tur. Pu Manzuala thupui ‘takna/ tih tak takna’ hi a pawimawh em em a ni. Lalnghinglova Hmar hian hostel gate lawn liama Euro 96 Nongrim hills-a kan enho lai khan FIFA Congress-a tel chu a mumangah pawh a la hmu pha lovang. Mahse, thla leh maia FIFA intawhkhawmna lian berah AIFF represent turin Bahrain-ah AIIF President Praful Patel-a nen kan ram tan ṭhuthmun a rem dawn.

Upper Republic lama self-made industry pakhat neitupain min hrilh ‘kei lehkhathiam lovin thawh tur ka hriat ka thawh sen loh laia educated unemployed an han intite hi chu ngaihthiam har ka ti hle mai’ a tih kha ngaihtuah zui tlak tak a ni. Vai tlangval hriat ka nei, a taimakzia chu pui tak a ni; a tan zing dar 3 leh zan dar 10 a inang reng. Ṭhiante bulah he nau taimak chanve ang tal pawh hian kan tlangvalte hi taima vek se, kan hnam chu kan intodelh ang maw le, ka ti ṭhin. Ṭhalaiten Principle nei ila, IAS a ni emaw entrepreneurship a ni emaw, small scale industry a ni emaw... ṭang thar teh u khai... a tawp leh a top thleng thei tur khawpin theihna in nei e... all the best!

- Dr Para