Written by
Debbie Rinawmi

MIZORAM POLITICS-A HMEICHHIATE SULHNU

Mizoram inrelbawlnaa hmeichhiate thlen chin hi duhthusam la ni lo mahse, kut an thlak tawhna leh an sulhnu te hi a ngaihnawm a. Lal ban a nih hma khan hmeichhiate kha thuneihna inrochun avangin lal an awm nual a, tun hnua history kan ziahnaah erawh tam tak chu an hming a thamral ta ti tih a, a uiawm takzet a ni.

Mizo hmeichhia Lalte leh history hril dan thar: Tar lan tak angin inrochunna avangin Mizo hmeichhia, lalna chang an awm nual a. History ziaktu tam zawk hi mipa an nih avangin heng hmeichhe lalte hian ngaih pawimawh an hlawh lo hle ṭhin. Kum 2012 khan Art & Culture Department, Mizoram chuan Mizo Lalte Chanchin tih bu a ti chhuak a, chumiah chuan hmeichhe lalte zingah Darbilhi Fanai chiah telh a ni. Hei hian ngaihthah an nihna a tilang chiang hle.

Heng hmeichhe lalte hi thuneihna an kenkawhnaah leh an khua leh tuite an venhim a, an enkawlna kawngah an huaisen a, ro an rel felin fak an hlawh ṭhin hle. Lalnu Darbilhi Fanai (1841-1898) pawh kha awp kan nih laia rorel a nih avangin fak a hlawhin a hmingṭha hle a. Fanai lal Nochhuma pasalah a nei a ni. Amaherawhchu, lal Nochhuma hian a dam rei pui lo va, lalnu kutah hian rorelna a tla ta a ni. Lal a boral hma kum 1872-ah Muallianpui khuaah an pem a, hemi khua hi lal boral hnu pawhin a enkawl zui ta a ni. Lalnu Darbilhi lal hunlai hian vawi tam tak inrunna a thleng a, heng hunah hian a khuate tan thlamuanna leh venghimtu a chang a ni.

Lalnu hmingthang leh ngaihsan rawn, sawi hmaih thiang hauh lo chu Lalnu Ropuiliani hi a ni awm e. Mipa lal tam tak sapho laka an tuiral laiin Lalnu Ropuiliani hi chuan a duhlohnaah a hnial ngam a, hei hian a ti hmingthang zual hle. Sap hovin lal banna zangnadawmna an pek ruih ruih lai pawhin Lalnu Ropuiliani chuan Mizo hnam nunphung leh tih dan te chawisan te thupuiin sap ho in kawng tam taka Mizote rilru a hneh chu a duh lo hle a, a khaw mipuite chu chhiah pe lo turin a fuih hial a ni. Lal 309 laiin zangnadawmna hi an dawng a, a pawisa fai an dawn zawng zawng belhkawm hi 26, 02, 625 (Mizo Chief Council, Aizawl, file copy) a tling hial a ni.

Kum 2020 khan Lalhmachhuana Zofa in Mizo Lalte tih lehkhabu kimchang zet a ti chhuak a, he lehkhabu hian history kan hrilna kawnga danglamna a rawn lan tir a. Tun hmaa history bua kan sawi ṭhin Ropuichawngi te, Tuali Chenkual te, Pi Dari te, Darlalpuii te, Pi Liani Nu te, Roteii te, Rochhingpuii te, Thangtinluti te, Mangcheri te, Khupkhawtlingi te, Lalngurvungi te, Tawlthliahi leh Singtlemi te bakah Mizo hmeichhe lal 13 lai he lehkhabuah hian tarlan a ni.

Inthlanpuia Mizo hmeichhe dinhmun leh sulhnu: Hun a ralmuan a buaina te a reh tak hnu khan inthlanah hmeichhe hming a lang ta zauh zauh a. District Council hunlai khan Lalziki Sailo chu rawtnaa seat pek a ni a. Kum 1972 a Union Territory kan nih hnu, inthlanpui (general election) vawi thumna leh vawi lina kum 1979 leh kum 1984-a neihah khan Pi Thansiami chu seat pek leh a ni a, ani ang tho hian hemi hma hian Pi Saptawni pawh pek a lo ni tawh bawk a ni.

Kum 1987 ah state nih pek kan nih hnu ah vawiin thlengin Pi Lalhlimpuii (1987) leh Pi Vanlalawmpuii Chawngthu (2017) te Mizoramin hmeichhe minister kan neih awmchhun an ni ta a ni. He ta ṭanga lang chiang ta chu mipui rilruah hmeichhiate hi rorel tur chuan kan la ring ngam chiah lo tih hi a ni awm e.

November 24, 2009 khan Indian Constitution chuan 112th Amendment Bill a pass a, chu bill-in a sawi chu khawpui inrelbawlnaa seat zaa sawmnga hmeichhe tan bika dah hran tur tih a ni. Aizawl Municipal Corporation pawh July 1, 2008 ah a thawk (function) ṭan a. Kum 1992-a 73rd leh 74th Constitutional Amendment khan Local Self Government hi min lo hmelhriat tir daih tawh a, chumiah pawh chuan khawpui leh thingtlangah seat zaa sawmthum pathum chu hmeichhe tana dah hran tur tih a ni. Hemi a nih rual hian Mizoram Municipalities Act chuan hmeichhe tan seat dah hran a la nei lo cheu va. Tichuan, Core Committee Panchayat Mahila Shaki Abhiyaan (PMSA) in he Act hi siam ṭhaa hmeichhe tana he hamṭhatna hi telh turin a phut a. Mizoram sawrkar chuan Review Committee a din ta chauh a ni.

Mizoram State Legislative Assembly chuan dan chu a siam ṭha ta a, 74th Constitutional Amendment Act-in a tarlan Reservation Clause of Article 243T chu a telh ta a ni. He Act hnuaiah hian seat hmun thuma ṭhena hmun khat chu Scheduled Caste emaw Scheduled Tribe hmeichhiate tana dah hran tur tih a ni.

Aizawl Municipal Corporation (AMC) inthlan chu a vawikhatna atan November 3, 2010 ah neih a ni a. Ward 19 zinga paruk hi hmeichhe tana hauh a ni a, ward no II, IV, VI, XI, XII leh XVII ah te thlan tlin an ni. AMC inthlan vawihnihna hi November 26, 2015 ah neih niin a vawithumna hi February 16, 2021 ah neih a ni. Local Council inthlanah te pawh seat 545 zinga 148 chu hmeichhe tana dah hran a ni a; chutiangin Village Council inthlanah pawh seat 2454 zinga 630 chu hmeichhe tan dah hran a ni.

Mizo hmeichhiate hi hma an sawn hle a. AMC inthlan hmasa berah khan inthlana ding ngam hmeichhia 12 an awm a, vawi thum inthlanah erawh hmeichhia 22 lai an awm tawh a ni. He mi a nih rual hian he hmasawnna hi a la kal thui lo hle a, hmeichhiate’n an theihna leh thiamna ram tana an hman chhuah theih nan mipuite’n hun ṭha kan pek a pawimawh hle a. Mi ṭha an nih chuan general seat-ah hial pawh hmun kan pek hi a ṭul hle.

- Debbie Rinawmi