Written by
Lallunghnema
Charity Lodge

Tho la i kein ding rawh...

Tunlaia mipui titi ber zinga mi chu vai sumdawng lian Mizorama lo inbun tur hi a ni awm e. Hei hi Mizo sumdawng intelkhawm pawl chuan an ngaimawh a, an duh lo hle.

Zirlai pawl ṭhenkhat pawhin an lo dodal bawk a ni. Heng pawl hovin vai sumdawng an duh lohna chhan ber chu Mizo sumdawngte an tihchhiat an hlauh vang niin chumi piah lamah chuan mahni ram ngeia economic assimilation an hlauh vang a ni bawk awm e. Ramin hma a sawn lai hian chhiatna nasa tak a lo thleng ve thei reng a ni. Hmasawnnain mipui nunphung nasa takin a tibuai thei a, ram leh hnam ral ṭhak khawpa hmasawnna neih pawh hi thil awm thei tak a ni. Ram tam tak, hnam tam takte chu hmasawnnain a tihchhiat a, hnam ral ta mek sawi tur kan hria a ni.

Mizoramah hian sawrkar zarah hma kan sawn zel a. Mahse, tuna hmasawnna kan hmuh mek tam tak erawh hi chu hmasawnna tluantling lo, ral leh mai tur, chhe leh mai tur a ni hlawm. Ram neitute tana ralna thlen thei pawh a awm nual ta ve ang. Hetiang zawng hian i han sawi dawn leh teh ang.

Motor ṭha tak tak a lo chhuak a, kan awt a, kan nei thei zel a, in ṭha pui pui sak kan intihhmuh a, mi naran pawhin in ṭha pui pui kan nei thei zel bawk a. Amaherawhchu, kan kalkawngte chu nitin a chhe tial tial emaw tih tur a ni lawi si. Kawng chhia leh motor ṭha, in ṭha te hi inhmeh kan ti em?

Aizawl khawpui hi han thlir ila, in ṭha tak tak, a ngir ta khep khup mai. Motor pawh hi kan nei ṭha ta hlawm hle a, international standard kan intih hmuh ṭan. Heng motor ropui leh ṭha te, building ropui leh kalkawng chhe lutuk ṭhinte hi a inhmeh lo tak zet zet a ni.

Mipui kan inpeih hmain social media-in chak takin Mizo mipui min run a, eibar leh thar chhuah lamah te hmasawnna kawng tam zawkah kan la hniam em em laiin media independence kan puang a. Khawpuiah bu nasa takin a khuar a, thingtlang lamah kua hreuh zelin khaw tin maiah te chuan a tar a zur, a hmei a pain mobile phone changkang kan nei ta deuh vek mai. Feh kawngah ‘hello’ kan ti khawk rem rem tawh mai a nih hi! Mamawh vang ni vek lovin nuam tih vangin mobile phone changkang tak tak kan intihhmuh a. Naupang chumchiap lam thlengin phone kan khawih tir a, zirtirna ṭha pek kan thlahthlam leh si a nih hi.

Mizoram dinhmun zirchaing ṭhintu pawl Mizoram Economic Survey 2016-17 in a tarlan danin Mizoramah mobile phone nuai 10 leh sing riat chuang hmang kan awm mek. Chu chu Mizorama mihring zat aia tam deuh chauh a ni a, kan indaih deuh thaw a ni. Heng phone man leh hman man atana senso hi thlatin cheng vaibelchhe tel fe a tling ngei ang. Heti zat zat hi mobile phone leh a behbawm atan kan sum thehthang dan lo ni ta se, hmanraw dangte nena belh phei chuan a nasa lutuk deuh a ni.

Mobile phone hmangtute zingah a tam zawk fe hi mamawh leh eizawnna atana ṭul lem lote an ni vek a, ṭul lova sum kan sen hi a nasa hle a ni. Chuvangin, tuna kan awmdan ringawt hi chu a ralmuanthlak loh tak zet zet a ni. Mobile phone kaltlanga titi hona leh thuthar thehdarhna leh thil ṭha niawm tak atana kan hmanrua WhatsApp, Facebook hian hun a heh em em a, mi tam takin hna ṭhulh nan an hmang mek a ni. Hun hlu an khawhral nasa lutuk ṭhin a ni.

Heng social media hmanruate hmang hian thu thar rang tak takin thehdarh a ni ṭhin a. Chanchinthar pek chhuah lamah kan ṭuan ṭha em em a, kan taimakna zawng tak a ni. Heng lama hnathawk chanchinbu mite leh Information Deptt. lam tih turte kan lo tih khalh ve ang zung zung a. Kan hna pawh ni ve hauh lo, kan kianga thil thlengte chu kan han report ve ang zung zung a. Heng thu thar thehdarh hi a titu sawrkarin a pawm thlapte an awm a, Deptt. hran kan nei bawk a. A nihna takah chuan sawrkar hriatpui leh pawmpui ni ve lo, chanchinbu mi pawh ni ve hlei lo tena thu lo thehdarh ve ngawt pawh hi ‘dik ber em?’ tih kan ngaihtuah a ṭul khawp mai. Mahni tana sum hekna, mahni tana ṭha loah kan intatlut nasa lutuk ta hi a pawi a ni.

Mizote hi ram leh hnam vei kan ni a, a huhovin kan vei a, a malin kan vei leh si lo ti ila, min hua ang em? Mahse, kan fimkhur a ṭha. Hnamdang hnawk kan tih rual hian kan inzir a ṭul ta hle. Kan dawrkai leh sumdawng hote pawh hian hei hi ngaihtuah a ṭul khawp mai. Mi ṭhenkhatin Mizo dawr an hrehawm, Mizo dawrah thil a to bik, an tih ṭhinte leh vaiho dawr an nuam, vaiho bungrua a tlawm bik’ an tih ṭhinte hi thu dik a nih ngai chuan kan inngaihtuah chian a ngai ta viau tihna a ni ang.

Kan sawi tawh angin hnam ral nih loh kan duh ṭheuh a, hmasawnna dik kan duh ṭheuh bawk. Mahse, hetih mek lai hian keimahni leh keimahni (Mizo mipuite) hi kan hmelma lian ber kan ni thei tih i hria ang u. Kan ram himna tura kan beihna kawngah hian a hnawk siamtu chu keimahni bawk hi kan ni ṭhin. Mahni hmasialna avang hian kan mit a lo del ta. Ṭhiante kuta rulkaw zen chiah kan duh! Kan inngaihtuah a va ṭul ta ve. Dawrkai chuan dik takin dawrkai se, sumdawngtute pawhin fel takin ti ṭhin rawh se. Pawnlanga hnam dang do ngawt lovin, anmahni el pha turin ṭhahnemngai rawh se. Khawiah pawh awm ila, eng mi pawh ni ila, kan tum ber tur chu kan ram damna a ni tur a ni. Khawvel hmun zau zawk kan thlir chuan millionaire tamna, ram rethei site pawh kan hria. Mimal hausakna ngawt hi ram hmasawnna a ni lo, hnam damna a ni hek lo. Mimal khawsak nawmna ringawt hi mipui nawmna a ni lo; a pawimawh ber chu ram hmasawnna, a dawtah ram hmasawnna tho. A pathumnaah ram hmasawnna tho.

Mahni indah bo hi hnam damna a ni. Tunah khan han inbih chiang teh. I dam em? In chhungkua in dam em? Kan khawtlang kan dam em? Mobile phone changkang i neih khan i dam a kim em? Motor ṭha leh ropuin i nun a tihlim em? I in ropui khan hlimna thuruk a pe che em? Chhanna dik chu ‘pe lo’ tih a ni. In kawta kawngpui chhe tak leh i motor ropui leh in ropui kha inhmeh i ti em? In ngaihtuah rawh le!

Zahna chang kan hria em? Kan khawlai ṭawpziate hi han thlir teh, Kristian kawtthler a va ang lo ve. Faina leh Pathian mite hi an inhmeh teh asin. Tho la, i kein ding rawh.

- Lallunghnema, Charity Lodge