Written by
Rev. Jh. Za Hluna

SAWRKAR ṬHA

Mitinin kan thlakhlelh leh ramin hmasawnna’n a a mamawh ber chu sawrkar ṭha hi a ni awm e. Ramez Naam chuan, “We’ve seen overtime that countries that have the best economic growth are those that have good governance - ei leh bara intodelh ram kan tihte hi Sawrkar ṭha nei ram an ni tih hi chiang takin kan hmu a ni,” tiin a sawi an ti. A dik hmel hle mai.

Sawrkar ṭha chu eng nge a nih a, a enga chu nge sawrkar ṭha lo chu tih zawhna kan chhan d^n leh pawm d^n hi a inang lo thei viau ang. Hrilhfiah fai kelh thei lo mah ila, sawrkar ṭha hrilhfiahna pakhat chu eiru lo sawrkar tih hi a ni ang. USA Vice president kal chhuak ta Joe Biden-a khan, “Fighting corruption is not just good governance, its self defence, its patriotism - corruption do hi sawrkar ṭha tihna chauh ni lovin, hnam inhum himna leh hnam tana nun pekna a tling,” a ti ṭhin an ti. “Hl>pr<kna do hi sawrkar ṭha tihna mai ni lovin, ram leh hnam venhimna leh a t^na nunna th^pna a ni’ tia han dah phei chuan a ropui lehzual. Ani ngaihdanah chuan, corruption awm lohna sawrkar chu sawrkar ṭha famkim a ni tihna a ni mai awm e. Tin, India President hlui Pratibha Patil khan, “Corruption is the enemy of development, and of good governance. Hl>pruk hi hmasawnna leh inrelbawlna ṭha at^na hmelma a ni,” a ti thl^wt bawk. Kan CM zahawm tak hian corruption a zung nena phawi a, phoro a tum thu a sawi ṭhin bawk.

Ni e, corruption hi awm lo ni se la chuan kan ramah hian hmasawnna tam tak kan hmu ngei ang. Mahse, keini ram bikah hi chuan, kan kawng a chhiat ngaiin a chhia a, kan englaiah mah hian hmasawnna hmel a lang thei meuh lo a nih hi. Kan damdawiinah khum leh thawktu an pung thei lo, pun a hnekin kan indaih lo tual tual. School building a chhiat ngaiin a chhe reng a, kan zirna inahte subject thar leh a zirtirtu thar introduce a awm lo a, a awmsa kan hnawhkhat thei lo, kan inb^n ṭhen zeng zung a, school a ram mek chu nih hi. Primary School-ah te hian computer application mawlmang deuh tal chu kan inkawhhmuh a va hun tawh >m! Chutihahnehin, thingtlang lam sawrkar sikula zir m>kte hian mahni level pui zelah hmanlai mi kan pha lo tual tual.

Hmanlai pawl ruk chu zirtirtu at^n an rawih tl^k a, tunlai pawl ruk chuan hriat a lawi an nei si lo. Heti ang kan nihna chhan hi corruption v^ng kan ti lo thei lo vang. Israelmore Ayivor chuan, “A leader, say ‘no’ to corruption, and anyone playing a role in governance is not ready to do this, is not a leader,” a ti a. “Hruaitu, corruption duh loh thu sawi ṭhin, mah se; a sawrkar hnuaia thawktuten an awih si lohva chu hruaitu tling a ni lo,” a ti an ti a, thil awm thei lo a ni lo ang.

Eng pawh ni se la, sawrkar ṭha hrilh­fiahna tl^ngl^wn ber mai chu hlepru lo sawrkar hi a ni mai awm e. Sum a riral loh na na na chuan, hmasawnna hna atan mai lo chuan kalna dang awm hek lo le. Eng vangin nge kan kalkawngte a chhiat ṭhin? Eng vangin nge kan damdawiin in hma a sawn theih loh? Eng vangin nge kan Police ten tunlai sualna changkang leh chimawm telh telh hi an um (detect) phak tak loh va, a thattu hriat chhuah loh ruang a lum t^k phengphung mai le? Eng vangin nge kan zirna inte tihhmasawn a hneka a ram tual tual mai chu le? Eng vangin nge kan sum deh chhuah a tlem >m >m? (India ram state 29 zingah state thawhchhuah (GSDP) nei tl>m ber 29-na kan ni mek).

Hospital computerised na t<r te, Police modernized na tur te, thil thar chhuah lama hmasawnna tur te, Industry lam tihchangtlunna tur te, sports lama ṭhalaite hmasawnna tur leh zirna tihhmasawnna atana central aṭanga sum tam tak lokal ṭhinte hi milem be state ho ai hian kan lo hmang dik lo a nih chuan a zahthlak khawp ang. Ka hriat zawng tak a ni lem lo, mahse; mi tit$ han ngaihthl^k hian, state budget sum hi eiru zo vek pawh ni ila. Centrally sponsored scheme leh project sum lokal ringawt pawh hi hmasawnpui tham a va nih hmel ve! International Boarder kan nih av^nga kan hmuh BADP (Ramri hrula awmte tihhmasawnna tur) sum te hi state tam zawkin an hmu pha ve lo emaw a ni hial awm si a. International boarder a awm ve si, hlauhawm awm chuang der si lo, central aṭanga ramria awm man hmu ṭeuh ṭeuh state kan nihna te hi hman ṭangkai a va ṭul em! Central sum kan hman dikna awm chhun nia lang deuh ber, Football field pawh state budget sum chengkhatmah s>ng hauh lovin kan siam ṭhat theih f< si hi!

L.H. Hamilton chuan, “Aid can work where there is Good Governance, and usually fails where governments are unable or unwilling to commit aid to improves the lives of their people,” a lo ti a. “Mipuite hnena ṭanpuina sem pawh hi sawrkarna ṭha hnuaiah a hlawhtling ṭhin. Sawrkarin mipuite nun chawikan duh tak takna nena an sem ṭhin loh a vangin a hlawhchham ṭhin a ni,” a lo ti daih tawh. Vote zawn n^na sem hi chuan a hlawhtling thei tak tak lo, party mi leh sate duhsakna’n a sem chu a rilral mai mai ṭhin tihte hi an lo hre bel hle tawh a ni awm e. Sawrk^r ṭha kan mamawh ta ngawt mai!

- Rev. Jh. Za Hluna