Written by
Hmingthanzami

Kan sorkar leh Zoram loneitute

Kum sawmli a ni ta, kan ram loneitute buh thar chhuah hi ram mipui mamawh thla thum daih a la ni ta reng mai, tun thleng hian. Chumi awmzia chu- kum sawmli chhung hian kan lo neih hian hmasawnna pakhatmah a la nei lo a, kan loneitute pawhin hmasawnna an la nei miah lo tihna a ni, kum sawmli chhung hian. Chung mite chu mipui zaa sawmsarih vel emaw kan ni - hmasawn ve reng reng lo te chu.

A chhan bulpui ber enge ni kan tih chuan, sorkar hian loneitute tana hmasawnna tur hi a hlamchhiah ṭhak a, lo neih leh loneitute hian ngaihsak an la hlawh ve ngai reng reng loh vang a ni. Chempui leh hreipuiin lo kan la vat a, chemkawm leh tuthlawhin hlo kan la thlo a, chhipin buh kan la phur a, inthlan kuma candidate ten an motor-a buh min phurhsak chuan kan lawm em em ṭhin a ni - kum sawmli chhung hian!

Mipui zaa sawmsarih te hian retheih awmzia kan hria a, ration khulhna takngial pawh kan lungngaih chang a awm ṭhin. Ni za inhlawhna te chu nghakhlel takin kan thlir ngawih ngawih ṭhin - dawrah mamawh zualpui a bain kan lak theih phah ve ṭhin avangin. Kum tawpah fate thawmhnaw duhzawng kan lei thei lovang tih kan hlau a, Masi thawhlawm thawh theih loh kan hlau. Kan thlai thar ang chhun chhun te kan hralh theih chuan fate rualawh kan phuhru ve leh hram ṭhin. Kum a lo thar a, fate sikul admission, uniform, lehkhabu te kan lungngai leh nghal.

Lo kan vat a, ration khulhna tur inhlawh pah chungin thlawhhma kan enkawl a. Ration kan lak theih chuan kan thlawhhmaah anhnah leh hnephnawl chi hrang hrang, vaimim leh thlai rah te kan lo thar ve a. A leina lam kan neih loh pawhin kan tlachham ngawih ngawih bik lo. Kum tawpah buh leh sumchang thlai kan chin te hi a lo thar ṭhat theih a, 'a hralhna' tur te a awm ṭhat theih chuan hlim takin Krismas kan hmang ve thei ang. Kumtharah pawh naupang sikul luhna turah kan buai lutuk bik lo ang. Hei hi kan loneitute dinhmun a ni - kum sawmli chhung hian.

Hemite chawikanna tur leh an dinhmun tiziaawm turin rethei leh chhumchhiate khaichhuahna tur program Pu Hawla chuan a duang chhuak ta a. New Land Use Policy (NLUP) an vuah a, Non-land Use Policy ni zawk awm tak hi a ni a. Tlangram lo neih bansan a, tih zawk tur thil hrang hrang min han kawhhmuh ta a. A ṭhenin vawk vulh kan thlang a (thil dang chu sawi tel lo mai ila) cheng singthum min ruahman sak a, ṭum thuma pek turin. Vawk in sakna tur min pe phawt a, thingzai ngeia sak tur a ni. Kan vawk in a chhe hman takngial dawn e kan tih hnuah vawk te pathum leina tur min pe leh a. A hnuah vawk chaw man tur. Vawkchaw leh bungraw dang te chu a bungruain an pe ta a, thlai chi te pawh. Sorkar office a thawkte khan a man chu duh zah zah an cut sak ta a niin ka hria, a dawngtuten an hre chiang zawk ang a, an phun nasa khawp mai.

An han sem tak tak dawn kha chuan a dawngtu turte chu 'tlan pah pawha chhiar theih tura Congress a hming ziak' nih kha a lo ngai a. An dawn chhan chu Congress nih vang a lo nih takah chuan an sum dawn pawh chu tape recorder leh eng eng emawah a chang zo ta a ni ber. A bungruaa an pek thingzai khawl, fu herna khawl, mistiri bungrua te chu tlawm taka lei tur a awm ta chuah chuah mai a ni. A nih dan tur ang tak pawh chuan lo hmang ta se, vawkte pathuma chhungkaw dinchhuah kha chu a semtute ngei pawh khan an huphurh ve ngawt ang. Kan thingtlang nu leh pate khan lo neih kha an lo bansan phah lo hlauh zawk a, an nung khawchhuak leh hram a ni.

Tichuan, an sorkar term hnih tawp lamah pawh chuan mahni khawtlangah NLUP hlawh­tlinpui pakhat pawh sawi tur kan hre ta hlawm lo. Chuti chung chuan sorkar chuan, NLUP ṭhatzia leh hlawhtlinzia an sawi ngar ngar a. ‘Chhungkaw chuti zat hnenah cheng nuai chuti zat kan sem' tih zawng chu an hlawhtlinna an sawi theih a ni. NLUP dawngtu mi chuti zatin eizawnna ngelnghet an nei ta, tih chu a awm lo. Mipui dinhmun chu a la ngai reng a, kan ram hruaitute erawh chu an hlawhtling el-euh thung.

MNF an lo sorkar ve ta thung a. Kum sawm an sorkar chhungin MIP hnuaiah sum chu an sem ve leh hman nual a. Kan loneitute dinhmun erawh chu a hma ang fan a la ni ta tho a. Chempui leh hreipuiin lo an vat a, chemkawm leh tuthlawhin hlo an thlo a, chhipin rit an la phur a. Kan thla thum ei vel chiah kan la thar tho; tun thleng hian.

Tichuan, Congress chuan an NLUP hmasa kha an hlawhtlinpui em avangin an hlawhtlinpui leh ngei beiseiin NLUP bawk chu an rawn zuar leh ta a. 'NLUP hmasaah khan tih dik loh tam tak kan lo nei a, zirtirna te kan lo nei ṭha tawk lo. Tunah hi chuan NLUP changtlung zawkin kan ti dawn a. A dawngtute pawhin an thlai emaw, an eizawnna trade an tih puitlin hmaa an lo ei tur chaw kan fun sak dawn a ni. Cheng nuai khat thleng kan pe ang. Kan mipuiten ṭha an ti a, an nghakhlel em em a ni' an ti. Sum fai dawn chu kan lo thlahlel ngei reng a, kan vote tling leh ta hum mai mai a. NLUP pawh an sem leh ta reng a ni. Nimahsela hei, an term hnihna tawp lamah chuan, CM-in House-ah meuh, "NLUP hi mipuiteah a hlawhtling chiah lo a nih pawhin keini chu kan hlawhtling" a ti leh ta mai a nih hi.

Tun ṭuma an hlawhtlinna an sawi ber chu, 'lo neih zaah chuti zatin a tlahniam' tih a ni ang. Chhuang taka sorkar laipuiin ṭha min tihpui, UNO pawhin ṭha min tihpui an tihna chhan leh, ṭanpuina te pawh an sawi chhuah theih phahna chu 'loneitute hamṭhatna' ni loin, ram ngaw siam nana a ṭhatzia leh lo neih a tih tlakhniam nasatzia a ni. Loneitute an lang tawh lo. (Ka ngaihdan takah chuan, kan lo neih tlakhniam nachhan pawh hi NLUP hlawhtlin vang ni loin, kum sawmli chhung lo neih hlawk lohzia kan inzirtirna rah leh, chhete pawha dawmkan tumna kan neih loh vanga dinhmun a chhiat tawh lutuk vang zawka lo nei thei ta lo an ni zawk). Tunah hian NLUP chu a zuih ral ṭan mek a, kan lo neitute erawh chu an dinhmun a la ngai reng, chempui leh hreipuiin lo an la vat a, chemkawm leh tuthlawhin hlo an la thlo a, chhipin rit an la phur. Kan thla thum ei vel tho kan la thar chhuak a ni.

Tunah hian NLUP chu ti zuih ral tial tialin, pachhia leh hmeithai, rethei leh chhumchhiate dawm kanna tur program, Pathian lamṭang program bawk nia an sawi NEDP chu Congress hian a kalpui leh ta mek a. NEDP aṭanga an hnathawh hmasa leh an dah pawimawh te chu, Vanapa hall hnuai kawng siamna, Aizawl khawpui pengṭhuam kawng tih zauh nan te leh loneitu leh kuthnathawktute nena inkaihhnawih hauh lo thil tam tak in hmu ang. Kan feh kawng te pawh min laihsakna tur chu an dah awm e. NEDP hi NLUP ang bawka kuthnathawktute tin zawn ngar ngar anga an sawi kher hi chu a ṭul lo hle.

'In thlawhhma aiin kan thlawhna a pawimawh zawk' 'In dam khawchhuahna aiin mihring dam khawchhuahna ramngaw a pawimawh zawk' ti niawm takin min vau a, kan lohal hun an bituk a. A zawm lo chu min man a, min chawitir a, thubuai min siam sak a. Khawvel mihring tana pawimawh kan nungcha leh ramngawte suasama ti chereutu ang thawah min chhuahin anchhia min lawh lo chauh a. Kan thlai thar chhuah ve te chu, "In sawhthing lei kan ba lo" te min tihsak a. A chang leh vawkte pathum min pek a, loneih min bansantir phet te an tum a. Hetiang hrepa min chin hnuah hian, kuthnathawktute hma ngai ber niawma inlantir tuma, chhuang taka Kuthnathawktute Ni an siam ṭhin te sawi lang paha loneitute tana hun ṭha a awm theihna atana ṭawngṭai rual ni an han puang leh te hi chu lemchanna mai niin a lang.

Tunah chuan sorkar aia thu zawk, khuain min bumro ta tlat mai si a. Loh theih loh avanga loneitu leh kuthnathawktu la ni te tan chuan a lungngaihthlak mang e. NLUP chhawng hnih pawhin kan dinhmun a tiziaawm lo a nia. Kan ei tur hai chhuahna khawp hna NEDP hian min pe thei dawn em?

- Hmingthanzami