World Veterinary Day
Neihthinglungkhawng tak meuhin Veterinary doctor kan zir ve a. Kan zir (course) min zawhna han chhang dek dek ila, kan chhan zawh hma hauhin, “E, bawng mawng zen daktawr maw i nih dawn a?” phur fahranin an han ti zawm nghal zat a. Mi fiamthu huata lak chi ni hek lo, kan nuih liampui mai ṭhin. ‘Nunna siamtu eng emaw tala kan ṭanpui theihna kawng a ni mial mahna’ tiin, uih leh hing pawisa lovin kan zen a, kan zen zel bawk ang. An mawng zen vanga note duhawm tak piang chhuak tura Vety. doctor leh Field Assistant-te’n an mawng kan zen sak ṭhin hi ti ta lo se, dem kan va hlawh nasa dawn em!
Vawksa...
Zofa tawnah hian vawksa tluka sa tui hi a awm kher awm lo ve. Chhungkaw tam zawkin vawk kan vulh chung paw’n, vawksa hi kan inchan lo titih reng tho a nih hi!
Aizawl leh khawpui dangah hian sawkar hmalaknain sa talhna in (slaughter house) leh sa zawrhna hmun bik a awm nual nachungin Zirtawp leh Inrinni tuka kawng kawi zau deuha rual khat an lo bawr laih laih tawh chuan vawksa sat leh vawksa lei tur an ni deuh zel nia! Tin, a buk tling leh tling lo kan ngai pawimawh teh chiam lo a, vawksa khai haw tur a awm hrim hrim kha mi tam zawk chuan kan lawm tawk viau ni pawn a lang!
Mizo tam zawk vawksa sawngbawl dan erawh kan duhtui vak lo a tih theih awm e. A ruh lang rawtin sawi ila, vawksa kan sawngbawl dan tam ber hi zawng, a changkang lo hle. Sa sahna dawhkan neia sa sat an awm nual a, ṭhenkhat erawh lehkhakhawng phahin kawngpui sir remchang laiah sa an sat mai a. Lei han sah tel ṭawk chang lah a awm, a chang leh an sah zawngin a per chhuak nawlh a. Chutah vawksa chu khai hawin, “Vawksa sil chiam zawng, kan sil da mai mai” kan la ti ta zel leh nghal! Duh hi zawng kan duh teh e!
Thisen hlu!
Vawksa ei ve lema a thithun ei lova kim lo riauva inngai te pawh kan awm nawk si hi. Uisa ei ho ngat phei chuan ‘in-recharge-nan, a batari ngei’ tiin ei huaina tel leh tel lo chung pawn phuihnam hnah hai letin an zawng hram hram a, lungawi fahranin an ei ṭhin.
Ran natna
Sa tui chungchang ringawt kan sawi a, puar khawp kan sawi hmain natna lam sawi chhunzawm daih ang hmiang. Ran hi nunna nei an nih vangin mihring ang thovin natna an nei a, an natna tam zawk hi kan hriatpui loh a tam viau awm e. Ran aṭanga mihring emaw mihring aṭanga ran natna kaichhawn theih natna (zoonotic diseases) lah a tam narawh e.
Chuvangin, khawvel kan chen chhung chuan ran an awm ve zel dawn si a, an pung tial tial bawk nen. Kan lo hrisel nan kan ran vulh pawh an hrisel a ngai. Ran vulh an hrisel nan an chenna a faiin a thianghlim tur a ni. Hrileng laka an him nan hri danna awm ang lak kim ni ṭhin se. An natna a punlun tak tak hmaa damdawi lam thiamte rawn leh an hriselna tura an mamawh kan ngaihtuahsak fo a ṭul.
Damdawi hman chungchang
Khawvel nun dan zuiin kawng tinrenga hma kan sawn ang zelin, ran vulh lamah pawh hma kan sawn hle mai. Chutih rualin ran an nih vanga mahnia damdawi inchawh a, mahni ran vulh enkawl duh tawk kan la awm nual thung. A zira zir chhuak leh sawrkar department-a thawkte kawng engkimah an indaih vek thei hauh lo na’ngin, zira tawnhriat nei tawhte rawn leh hman ṭangkai thiam zel a ṭul.
Natna thlentu natna hrik azirin damdawi hman tur doctor-ten an chawh ṭhin. An tawnhriat (clinical experience) azira damdawi an chawh laiin, natna thlentu finfiah emaw hriat chian phawt (diagnositic test) hnuah damdawi an chawh bawk. Damdawi kan hman khan taksaa natna hrik awm kha va hneh thei ta si lo se emaw, a hneh theih loh chi natna hrik a nih hlauh chuan, taksain damdawi phurh kual nan thisen a hmang ve tho bawk si a. Natna hrik lo awm sa tan khan inthlah pun theihna hun kan pek belh a ni lek zawk thei. Tin, damdawi dose aia sang emaw aia hniama pek hian taksaah nghawng ṭha lo dang a thlen thei - i basa ngam ngawt lo ṭhin ang u.
Damdawi ek chhia
Mihringin ranvulh sa kan ei - vawk, bawng, ar, leh a dangte hi damdawia enkawl lai an nih phei chuan ei thiang lo hial niin, hnam changkang apiang an fimkhur a ni. Ran talh zawng zawng dinhmun enfiah vek sen a ni rih si lova, hetianga antibiotics leh damdawi dang hmanga enkawl hnu ran te hi damdawi taksain a pai rei leh rei loh azirin talh theih hun a danglam thei. Damdawi azirin ṭhenkhat chu ran taksaa chiu luh aṭanga ni 4 vel lek cham bang an awm a, damdawi ṭhenkhat erawh ni 28 chhung emaw aia rei te cham bang a awm thei.
Ran taksaa damdawi a cham chhunga sa talh an nih chuan damdawi ek chhia (residue) hi kan ei tel ngei ṭhin si a. Kan sa ei a thianghlim loh fo chuan kan hriselna kawng tam takin an tibuai thei tih i hria ang u. Damdawi hming malin sawi lang vek lo mah ila, damdawi kan hman tlanglawn tam tak ek chhia hian kal (kidney), thin (liver), thling (bone marrow) tichhe theiin, taksa ralveng (immune system) a tichak lova, damdawi do let thei natna hrik (resistant bacteria) insiamna remchang siamin, cancer hial an thlen thei bawk a ni.
Ṭangrual ila...
Damdawi hmanna tur baka hman tam luat te, hre chiang lova damdawi inchawh ve ngawt te vanga ‘damdawi hlawhchham’ (antimicrobial resistance) thleng ta fo mai hi khawvel pumah an buaipui a. Natna kan enkawl dam mai
ṭhin te’n damdawi hnathawh an lo do let theihna a pun zel vanga harsatna thleng thei hi kan suangtuah phak bak aiin a rapthlak ang! Fimkhur a va ṭul em.
Mizo thufingin, “Ṭanrual hi chakna” a tih anga hma la a, hlawhtling thei tur chuan kan ṭanrual a pawimawh. Engtik lai pawn doctor leh Field Assistant-te koh tur remchang an awm lo mai thei, hetih laia loh theih loha mahni ran damdawi chiu te ka sawisel hran lo. Mahse, chutiang pawh ni lova, ran an nih tak avanga sum sen ui leh mahni in-doctor chawp fo mai erawh a him ber lo mai thei. Doctor an nih vangin natna zawng zawng an enkawl dam vek dawn hauh lo, mah se an zir leh tawnhriat aṭanga an thiamna hi hriatpuiin hman ṭangkai sak zel zawk ang u hmiang.
World Veterinary Day chibai vek u le.
- Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails, Bawngkawn