Written by
LALNUNZIRA CHAWNGTHU

Kan ti mah mah deuh em?

Kan ti mah mah deuh em?

Kan hriat ṭheuh angin tun hnaiah Sorkar hnathawk inzawmkhawm pawl Federation Mizoram Government Employess & Workers (FMGE&W) ten Sorkarah DA (Dearness Allowance) 34% pung lak ngiatin thu an thlen a, sorkar kar nan Batch Dum bel hialin an pisa kaina an lantir ta chu a ni a, mipui lam hian eng nge maw kan sorkar hian a pek mai loh? te pawh kan ti mai thei, engpawh chu ni se kan hriat ang angte i'n chhawp chhuak dawn chhin teh ang.

Kan thupui ber Sorkar hnathawkte DA 34% a pung hi Central Sorkar hnathawkte chuan an kalpui tawh niin a lang a, hei hi kan chanvo a nihna chen awm mah se, State sum dinhmunin a phak em tih kan ngaihtuah a ṭul a ni. Thil ṭha zawng zawng hi duh mah ila, kan neih vek hi a theih rih lohna laite pawh a awm vein a lang. Kan hriat angin Mizoram chu state intodelh lo, Industry leh Factory lian nei lo, leilung hausakna hai chhuah la nei bawk si lo, Agriculture leh Horticulture lama thar chhuah (Production) tam tham la nei em em si lo kan nih avangin, Central Finance Commission-in sum min pek tura an ruahman ang ang chu kan state dam khaw chhuahna atan thil pawimawh em em a ni a, Kan sum hmuh tur zawng zawng 10% pawh hi kan thawk chhuak awm lo e.

Tunah hian Finance Department hotute sawi danin 6% anga DA hi tih pun lo ni ta se, kum khata State in sum a sen belh ngai hi Rs. 165 Crore (Rs. 13 crore per month) vel a ni dawn a, hetiang a nih chuan tuna Sorkarin Pension leh a hnathawk mek tana kum khata a sen hi Rs. 4020 crore (Rs. 335 Crore vel a ni a, DA pung lo pe ta se a vaiin kum khatah Rs. 4185 Crore chuang Sorkar hnathawk tan chauh, medical leh thil dang chu sawi lo ta ila, kum tin sorkar hian a seng dawn tihna a ni. Tuna kan sum lut (Revenue) leh Central aṭanga kan hmuh mek hi thla khatah Rs. 372.55 Crore vel a ni a, chu chu kum khatah Rs. 4470.6 Crore a ni tihna a nih chu. Tichuan, kan sum hmuh aṭanga sorkar hnathawk enkawlna bik atan liau liau DA pung nen chuan kum khatah Rs. 4185 Crore a ni dawn tihna a lo ni ta a, Sorkar sum hmuh aṭangin chu chu 93.4% vel tihna a ni bawk. Mipui tana kum khat chhunga hman tur leh Development atana hman tur la awm chu Rs. 285.6 Crore a ni dawn a, chu chu Sum hmuh aṭangin 6.6% chauh a ni ta tihna a ni. Thil manganthlak tak a ni. FMGE&W tena an thil phut hi a hun rih lo hle niin a lang.

Kan sorkar hnathawk leh pension te hlawh pek bakah hian Revenue Expenditure tih ngei ngei ngai tam tak sorkar hian a nei a, entirnan – buhfai leina, kawngpui siamna leh thawmṭhat (Repair) na atan te, kawlphetha (Power) leina bakah sorkar inrelbawlna hrang hrangah te hman a ngai a, chutih mek laiin Central Scheme do letna (State Matching Share) te hi heng Untied Grant aṭanga pek a ni bawk. Chuvang chuan mipuiten hmasawnna ruhrel ṭha kan beisei mek lai hian, sorkar leh sorkar hnathawk inkara kan sum luangral tam dan ngaihtuah chian a ṭul ve reng bawk a ni.

A nihna takah chuan Sorkar hnathawkte hi engkim S0rkar File leh a kalphung hria an ni a, Sorkar harsatna pawh hre ber tura ngaih an ni, tuna kan thil nawr ang vut vut lo deuh hian a zai zap zawnga kawng zawn hi a va ṭha teh lul em. Kan hamṭhatna neih leh kan hnathawhte pawh hi a inhen em, a inphu em tihte pawh hi kan thlir ve a ngai a ni. Sorkar hnathawk hi fel tak tak, mahni hnaa inpe tam tak an awmlai hian, Office chhung (Office Hour) pawh awm tlingtla peih meuh lote hi an awm ve bawk a. Pathian thuin hlawh hmu tlaka hna thawk tur kan nih thu a tarlan ang ngei hian, Sorkar pawhin harsa ti chung chung pawhin 'an ni hi chuan an phu e' a tih tur hian Sorkar hnuaia thawkte pawh kan awm a ngai ve bawk lo maw?

Election hma chhuan ni awm fa hrana thil nawr chiam kan chingte hi sim a hun tawh khawp mai, Politician te chu Vote beisei an ni a, nawr an nawmna lai tak pawh a awm ngei ang, kan ram hruaitute hian thil tam tak mipui tan an ngaihtuah ve bawk a, kan sawi tawh angin a fel tawk lo leh kan mit tlung tawk lo pawh a awm thei tehreng ang. Sorkar siamtu Political Party te hian Manifesto leh Policy pawh an nei ṭheuh a, hemi tihlawhtling tur hian theih tawp an chhuah ve ṭheuh bawk a, hei hi Sorkar hnathawkten, pawisa pawh an duhnaah chuan a awm a lawm tih chang chawia sawi a awm fo ṭhin, a dikna chen pawh a awm ang. Mahse, Democracy ramah chuan Policy siamtute chu kan Politician/Legislators te hi an ni miau a, an hmalakna hi thik emaw, sorkar hnathawk an hnuaia awmte hian kan inkhaikhin fo hi a rem lem lo a ni.

Ka lo hriat danin kan ṭhenawm State hnaia Sorkar hnathawk hlawh abik takin Pay (Hlawhpui) khaikhin chuan tuna kan sorkar hnathawkte hlawh hi a tlem lem lo khawp a, Nagaland hian DA chu 34% chu an pe a, mahse an Pay hi keini aiin a hniam zawk leh lawi a. Tin, HRA ah phei chuan State dang aiin kan sang zawk a, Nagaland leh Meghalaya hi Group B ah bik hian keini aiin a sang. Chuvang chuan sorkar hnathawk hlawh leh hamṭhatna hi State hrang hrangah hian a inang lo tihna a ni a, hetia central sorkar hnathawk hmuh ang diak diak ngiat ve ngawt mai hi chu thil dik ber niin a lang lo a ni.

Mipui lam hian sorkar laka kan beisei hmasawnna ṭha leh ruhrel lian dinna kawngah sorkar inrelbawlna hautak lutuk vanga kan hmuh tur ang kan hmuh loh maite hi thil awm thei a ni em tih te ngaihtuah chian a ṭul ve bawk awm e. Engpawhnise, sorkar hnathawkte hlawh hi kan phak tawk mil zela sân erawh kan mamawh a, sorkar hnathawkte aṭanga sum leng vak a tam hian mipui nawlpuiin hlawknate pawh kan lo tel vena chen a awm thei bawk ang. A tawp berah chuan Sorkar hnathawk leh pensioner te tana sum sen tam ngaihtuah hian kan sorkar hnathawkte hian mipui hmakhua an ngai em, nge mahni service leh hlawh ringawt buaipuia hnathawk kan ni zawk ta le? Sorkar hnathawkte hi sorkar leh mipui phurrit chhawk zangkhai zawnga an kal hi a va fuh zawk mai awm em.

- LALNUNZIRA CHAWNGTHU