Written by
Lalmuanpuia  Zawngte

Mizo-te Central Service-a kan tlin theihloh chhan nia lang te.

Hun rei ve tawh tak competitive exam-a tlin tum te zirna hmun Coaching Institution ka enkawl mai bak ah hmun hrang hrangah zirtirnate pein ka kal kual ve tawh ṭhin a. Chu'ng ka lo tawnhriat vete aṭanga Mizo ṭhalaiten central service hrang hrang-a kan luh theih lohna chhan nia ka hriat vete han sawi ve ta ila, mahse keima hmuh ve dan mai a nih avangin dik vek kher lote pawh a awm thei awm e.

1. Taimakna leh teirei peihna kan tlachham – Kan hnenah leh hmun danga ka kal kualnaa ka tawn hriat aṭangin Mizo ṭhalai lehkha thiam sorkar hnaa inziah tlin tum za zela sawmkua (90%) vel hi chu an exam-naa tling chi an ni lo hrim hrim em aw? a tih theih hialin ka hria. Sum tam tak sengin coaching institution an rawn kal vein kan neih ṭhat ber ber study materials te pawh kan inpe ve ngei mai, mahse class ṭan aṭanga kar khat a liam meuh chuan hriat chhuah chang changa class rawn kal ve mai mai emaw tihtur hi a tam zawk an ni tlangpui. Class room zirtirna pawh dawng ṭha peih lo chu mahnia lehkha chhiar ngar ngar leh taima tak an nih a rinawm viau loh a ni. Hetiang hi Mizoram-a coaching institution hrang hrang dinhmun a ni deuh tlangpui. Fiamthu titak deuha Part time-in class hi in rawn kal ve mai mai ṭhin a, han intih bawrh bawrh changte hi a awm ṭhin (an nui liam ve mai bawk a).

Hetiang hi Mizoram-a kan ṭhalai lehkhathiamte dinhmun a nih chuan phai/vai ram lama kan Mizo zirlaite dinhmun pawh ngaihtuah tham tak a tling awm e. Hlawhtlinna kawng ber Taimakna kan neih tlat si loh chuan I.A.S, I.P.S e.t.c., te chu vana rah ang a ni lawi si. Lehkha chhiar lo taima viau pawh ni ila kum hnih khat leka hlawhtlin mai pawh vannei fa tan lo chuan thil harsa tak a la ni lehzel a. Chuvangin Taimakna leh teirei peihnate hi Central Civil Service-a inziak tling tur chuan Mizo ṭhalai lehkhathiamte hian kan neih hi a ngai tak zet a ni.

Mizo lehkhathiam hmasa central civil service-a inziak tling tate kha an thiam viau bik vang leh an thluak ṭhat bik viau vanga tling an ni vek bik lo tih chiang takin anmahni aṭang ngeiin kan hre awm e. An lehkha zir laia an tumruhna leh taimakzia kan hriat aṭangin hlawhtling awm reng an lo ni hlawm a ni. Kan mi hmasate ai aia thluak ṭha zawk, study materials leh knowledge engkim mai awlai zawka hmuh theihna khawvelah tunlai ṭhalaite chu kan cheng tawh a, Mizote central service-a kan lut thei reng reng ta lo hi chu chhan dang vak awmin a lang lo a ni.

2. Mizoram sorkarin a hnathawkte a duat lutuk – Ngaihdan a inang lo thei viau ngei ang. Abik takin sorkar hnathawk te chuan an tun dinhmun aia ṭha zawk beisei zelin sorkar laka lungawi lohna leh thiam thu sawi tur an la nei thei zel bawk a; mahse helam erawh kan sawi tum ber a ni lem lo a. Sorkar hian a hnathawkte thil phut tihhlawhtlinsak loh a neih chu a tlem viauin a rinawm, eng service association pawhin sorkara an thil nawr tawh reng reng hi chu a hlawhtling tlangpui deuh zel a. Hman deuh-a Secretary Post chu I.A.S chauhte chelh tur emaw kan lo tih ṭhin chu sorkar hnathawk Group B te thlengin an kai chho thei ta zel a. M.C.S, M.P.S kan tih te chu hun engemaw chen an service hnuah I.A.S, I.P.S te an lo ni leh thei ta zel a. Kan state sorkar hian a hnathawkte a duatin state service ni ṭhin kha central service nih theih dan kawng thiam takin a dapsak ve zel bawk a. Mizoram sorkar hnathawkte aṭang chuan mahni ram ngeia hlawh sang tak hmuh theih bawk si leh chhungte bul, ṭhen leh rualte bul ngeia hnathawh theih chu a nuam ve viau awm e. Chuvangin direct central service awh bik lem lohnate pawh kan ṭhalai lehkhathiamte zingah a lo piang chho ve zel ti ila kan sawi sual kher awm lo e.

Hengte avang pawh hian a ni mai thei, kum eng emawti aṭang khan central civil service (Prelims) exam pawh kan tlem ta em em mai a, Mizoram sorkar hnuaia M.C.S, M.P.S, MF & AS leh hna dang exam ah ṭhalai sang tel tak meuhin an exam laiin central civil service exam ah erawh mi za tlem te chauhin exam an bei thung lawi si. Mizoram sorkar hnuaia hna hniamte pawh iai lo leh tlin ngei tumin kan ṭhalai lehkhathiamte an inel mup mup a, central sorkar hnuaia hna lak chu kan hawi pha ta meuh lo a ni.

3. Chhungkaw inenkawlna a ṭha tawk lo – Mizo nu leh pa tam zawkte hian kan fate lo puitlin huna an eizawnna tur hi (Carreer Guidance) kan ngaihtuahpui lem lo niin a lang. Mizo naupang lo ṭhang lian zelte hian anmahni tawn tawnin an intawng harh a, graduate te an lo nih ve chuan sorkar hnaa luh tumin anmahni tihtheih ang tawk tawkin an han inbuatsaih ve a, a vannei a mual mual chu an awm ve bawk laiin, mahse hei hi a tlai deuh hret chu a ni e. Tunlai khawvelah I.A.S leh central service-a tling tur chuan primary school kal rual an nih lai aṭanga naupang rilrua a intuh ngheh hle a ngaih bakah, hetiang exam lam hawia lehkha naupangin a inchhiar ṭan tawh hi a ngai a ni. Graduate, Post Graduate tawh hnua civil service exam ve chauh tan chuan a tlai lutuk deuh mah mah tawh a ni. Chuvangin nu leh pate hian kan fate naupang an nih lai aṭanga an eizawnna tur ngaihtuahpui a, chumi lam hawi zawnga inkaihhruai tum hram hram hi a pawimawh em em a, central service-a tling nalh tur phei chuan nu leh pa, chhungkuain kan intuipui hi a ṭul tak zet a ni.

4. Kan Education Policy hi a fuh tawk lo em…? – 'Mizoramah chuan zirna hi sumdawnna chi khat ni tawhin zirna leh thiamna hi kan lei tak tak tawh a ni’ ti ila kan sawi sual awmlo e. Naupang result ṭha neih duhin sikul ṭha nia kan hriatah nu leh paten pawisa tam tak sengin kan dah a, hetih lai erawh chuan naupangte hian thiamna tak tak an zir chhuak em? tih erawh ngaihtuah ngun a ngai viau awm e. Kum tin mai distinction leh subject tam taka letters hmu result kan hriat chuai chuai ngaihtuah hi chuan, central service-a tling ruih ruih tur hi chu kan niin a lang. Kum naupang tea lehkha inthiamtir tumin nu leh pa leh sikul lamah discipline khauh tak hnuaiah naupang kan hual bet a, zirlai naupangte an lo puitlin meuh chuan lehkha chhiar an lo ningin, central service-a tling tur meuh chuan taimakna an nei thei tawh lo nite pawhin a mawhpuh theih awm e. Rabindranath Tagore-a education policy ‘Freedom of Education’ nen chuan Mizorama zirna kan kalpui dan hi chu a inpersan deuh chuan a lang.

Hetiang a nih avang hian kan sorkar pawh hi a inenfiah a ṭul hle awm e. Mizorama kan zirna siam ṭhat dan kawng (Education Policy) hi beng sika ngaihtuah a hun tak zet mai. Sikul building thuam ṭhat leh sikul naupang uniform buaipui ringawt maite hian zirna ṭha min pe dawn lo a, sorkar sikulah zirna ṭha a awm tak tak theih nana hmalak hi a ṭul hle zawk a. Mi harsa zawk leh mipui nawlpuite'n zirna ṭha an dawn ve ngei theih nana sorkar sikulte buatsaih ve hi a ṭul takzet a ni.

5. A behbawm – Mizoram sorkar-ah Mizoram Youth Commission (MYC) kan nei a, kawng tam takin a ṭangkai viau awm e. Hetih lai erawh chuan sorkar sum hmanga coaching institution zawm tura ṭhalaite a tir kual leh, coaching buatsaiha sum tam tak hmanga midang a ruai vak vak mai hi sorkar sum a uiawm deuh em aw a tih theih. MYC sum hman ral zat leh MYC sponsor-na hnuaia coaching kalte hlawhtlin dan han khaikhin ta ila; sorkar sum chu uiawm tak a ni. Tun sorkarah phei chuan sorkar sponsor zaithiam intihsiakte a awm thul – ṭhalaite tana hmathar lak ngaihna hi MYC hian a hre tawh lo em ni aw’ a tih theih hial a ni.

Kan mi hmasa hlawhtling tate khan an hlawhtlinna thuruk han sawi ta se, coaching kal lam ai chuan an thawhrimna an chhuanlam ber awm e. Competitive exam-a hlawhtlinna bul ber chu thawhrimna leh teirei peihna hi a ni a, central civil service-a lut turin coaching kal ngei ngei tur tihna a ni reng renglo tih hi kan hriat a ṭul hle mai. Hetihlaia sorkar sum hmanga coaching lo buatsaih leh hmun danga intirhte hi chu sorkar hmalak nan chuan a inhmeh lo te pawh ti ta ila dikna chen a awm awm e.

- Lalmuanpuia Zawngte