Zawhte atanga natna kan kai theihte! (World Zoonoses Day pualin)
July ni 6, 2022 (Nilaini) hi ran leh mihringin natna kan inkaichhawn tawn theih chungchang bika inzirtirna ni bik - World Zoonoses Day a ni a. He ni pual hian Zawhte aṭanga natna kan kai theih tlanglawnte ka ziak a ni.
Ran ruk thiang : Zawhte!
Khawvel hun inher danglam ang zelin, kan nitin nunphung pawh a inher rem ve hret hret a. Han ti ve khanglang ila, keini naupan laite kha chuan Zawhte hi ranvulh zinga mi ni mah se, mihringin enkawl leh buaipui hranpa ngai leh mamawh niin kan hre ngai lem lo. Rual u zawkte’n an sawi, “Zawhte te chu sum senga lei a ngai hlei nem, ruk pawh a thiang alawm”, an tih te kha kan hre ṭhin. Nia, sum senga lei chu sawi loh, damdawi pek ngai an nih pawh kan hre hek lo. An chaw ei tur bik an siam a ni tih te phei chu, kan hre lo leh zual!
Zawhte manto!
Tunah zawng kum tam a liam hmain Zawhte manto tak taka lei, hmun dang aṭanga a hranpa ngata lakluh, an phurhna bawm ringawt pawh cheng sang chuang man daih te a ni ta a. Ngawi teh, an inthiarna bawm mai ni lo, an zun leh ekna tura hman bik te thlenga lei tur a awm ta zel a nih hi! An fiamhlimna (toys) leh kamram (treats) te phei chu Zawhte vulha buaipuitu tan lo chuan hriatpui vek sen a ni ta lo.
Kum sawm chuang lek liam taa Zawhte chi tha (Persian Cat) note Rs. 35,000 man a awm an tih te kha ka ngaihtuah let a. Keini ang duang, puk chawp titiha vairama lehkha zir ve tan zawng, a to nameuh mai. Mahse, vai hausa, sum nei tak tak tan chuan a to viau lo a ni mahna.
Mihring hian duh leh mamawha kan hriat kawngah chuan sum sen hi kan lo hreh lem hauh lo. Kan ramah ngei pawh hian Zawhte chi ṭha leh manto tia kan hriat ṭhin te pawh hralh theih lova a pui neituten an kawl tak an awm ngai meuh lo chu a nih tak hi.
Zawhte bual hi?
‘Zawhte lehzel bual a ngai em ni?’, tih mai a awl viau nain, thuhmahruaia kan tarlan tawh ang khian, kan chenpui leh kan enkawl danin danglamna tam tak a keng tel tawh a. The National Cat Groomers Institute of America-in thurawn an hnutchhiah ang chuan, Zawhte hi thla khat emaw thla khat leh a chanve dan (Chawlhkar 4-6)-a bual a ṭha an ti a. Bual zin an mamawh dan erawh pawna an chhuah tam dan azir te, vun natna an vei dan azir leh chhan hrang hrang a awm thei ang. Hei erawh Vet-in an taksa mamawh angin thurawn an pe thei thung.
Zawhte nihphung, mahnia inliak/inthian fai an nihna ngawt hian a tifai kim bik lo va, kan taksa nghenga cheng an nih tlat avangin an inliah fai ngawt hi chu a rintlak meuh lo. Tin, an vun leh hmul mamawh leh hriselna tur tawka bualna tur sahbawn leh shampoo te a awm ve lehzel tawh bawk nen. Ngaihdan mawlmang tak hmanga, “Zawhte bual chuan tang an vei duh”, tih mawl tawp ang kha a pawmawm tawh lem lo. Tin, a chenpuitute kan fai chuan, an fai ve a tul hrim hrim.
Zawhte aṭanga natna kaichhawn theih
Hetianga Zawhte vulh mai ni lova kan chenpui a, ṭhenkhatin duat taka pawm mai duh tawk lova mutpui hialte kan awm takah hian, Zawhte aṭanga natna kan kaichhawn theih a awm nual tih kan hriat a pawimawh a. Duat tak si, mahse fimkhur leh thianghlim taka kan chenpui a ṭul. Zawhte aṭanga natna kan kaichhawn theih zawng zawng tarlang kim vek thei lo mah ila, a tlanglawn deuhte tawi fel taka tarlan ka tum dawn nia.
1. Uihli seh thak (Flea bite allergy)
Uihli (Flea) kan tih hi a nihna takah chuan Zawhtehli zawk niin Ctenocephalides felis tia hming vuahsak a ni. Zawhtein an thlen chin apianga pu darhin, Ui taksa leh an chenna bul hnai velah an cheng tlangpui a. Mihring taksaah erawh an khawsa thei meuh lo nain, kehphah aṭanga malte inkar vel an seh ṭhin thung.
Uihliin vun an seh hliam a, an chil an hnutchhiah hi mihring taksa ralvengtuin an do let nat leh nat loh azirin a thakin a thak nasa lo thei. Uihli seh thak hawtu (allergic) tan chuan Thosi seh aiin a thak zawkin a thak vin ngar ngar a; vun hiah pilh mai a awl fo. Tin, Uihli seh haw nasa zual phei chuan thawkna dawtte tawtin, thawklak a harsa a, hmui leh lei vel vung te, luhai, luak chhuak leh awm bawr na te a thlen thei hial.
2. Tang (Scabies)
Tang kan tih hian vun hnuaia hrik awm, Sarcoptes scabiei-in, vun hrisel lai ei chhiaa thak an thlen hi a ni a. Tang hrikte hi Zawhte taksa nena insik leh innawk aṭangin mihringin kan kai chhawng ṭhin.
Zakhnuai, kut zungṭang inkar, kawng bawr, banrek chhunglam, kiukawn, ke hnuai, hnute bawr, kap leh mawngtam bakah khupah te Tang thak hian hmun an khuar tlangpui a. Tin, zan lamah thak hi a zualkai fo ṭhin vangin, mutthilh laiin inhiah pilh mai a awl hle. Heng hrikho erawh mitlawnga hmuh theih lohva te an ni nain, vun an ei chhiat tawh vek vek erawh chuan thak nasa tak siamin, vun a pilhin hmul hial a titla ṭhin. Amarawhchu, Zawhte aṭanga Tang hrik erawh, mihringin kaichhawng awlsam hle mah ila, kan taksaah an inthlahpung thei lo thung a. Chuvangin, damdawi hmanga enkawl dam a har lo thung.
3. Zawhte ham hliam pun (Cat Scratch Disease)
Zawhte uihli kai emaw an taksaa natna hrik chi khat Bartonella henselae paiin min ham emaw seh pilh aṭanga hliam pun insiam a ni ber.
Zawhte seh/ham hliamna bawr vel chu lo vungin a na tur et et ṭhin a; khawsik, lu na, rawl them thum, tihrawl leh ruh chuktuah kham leh chak lo bakah chaw ei tui lote a thlen thei. Taksa chak leh hriselna ṭha chu an dam mai a, amaherawhchu natna laka fihlim var tur erawh chuan hun a duh rei ve ṭhin. Chutiang zelin, taksa ralveng chak tawk lo tan erawh mit, thluak leh lung harsatnate thlen theiin, damdawi hmanga enkawl an ngai ve fo thung.
4. Rulhût leh a kaihhnawih natna
Rulhutpui (Toxocara cati) leh Rulhutkawm (Ancylostoma tubaeforme leh Ancylostoma braziliense)-te hi Zawhte aṭangin mihringin kan kaichhawng thei a, a bik takin naupang taksa ralveng la chak tawk loten an kai hma bik. Rulhut tui chenna lei (soil) emaw hmun hnawng vela an infiam emaw khawsak hnua kut silfai ṭha tawk lova kut zungtang hmuam/fawh mai an chingte leh thil ei an chhunzawm ṭhin vangtein.
Rulhutpui (Roundworms) tuite hi Zawhte ek zinga chhuak vein, an inthiarna leh avel vawnfai thianghlim tawk loh aṭangin mihringin kan kaichhawng thei. Rulhuttuite hi hun rei tak leiah dam theiin, a ṭhen phei chu Zawhte hmulahte beiin, Zawhte chula pawmtuten kut an silfai ṭhat lohva ei leh in tur khawiha an ei emaw, in aṭangin an kaichhawng ṭhin.
Rulhutpui hian mihring taksa an thlen chinah chuan taksa bung hrang hrang – pum chhunga taksa peng pawimawh hrang hrang bakah Thin (liver) leh hriatna thazam thlengin an tibuai ṭhin a. Rulhutpui paitu’n enkawlna a dawn lawk loh phei chuan khawsik leh tlun vanga tisa rawl them thum, khuh, thawk harsat leh pum nate thlenin, mit an luhkhung phei chuan mit men nuam lo, khaw hmuh fiah chiang lo leh mit bawr na/nuam lo an thlen thei bawk.
Rulhutkawm erawh vun hnuaiah an vak kual thei thung a. Hei hian vun thak, vung leh na bakah an vah kualna chin hi kawisawi taka pentui sena rin ang deuhin hnuhma an hnutchhiah thei.
5. Thak bial (Ringworm)
Hmuar kan tih mai, Fungi chi khat Microsporum canis-in vun thak an thlen a ni a. A tlangpuiin ke leh kap bawr bakah khabe bawrahte thak hian bu khuar ṭanin, enkawl a nih lawk loh chuan rin bial angin a zau telh telh ṭhin. Natna dang ang thovin naupang, taksa ralveng la chak tawk loten an vei hma bik avangin, fimkhurpui a ṭha.
Eng tin nge kan inven ang?
Natna hrik mah ni se, nunna nei emaw nunna nei dangte nghenga nung ve an nih tlat avangin, kan tana hlauhawm leh hri ṭha lo min thlen theitu natna hrik laka kan him theih nan theihtawp kan chhuah reng a pawimawh hle. Covid-19 hripui a len hnua ni tin khawsak kawnga kan fimkhur ang deuh hian, Zawhte vulha chenpuitute chuan heng hi zawm fo ila.
1. Zawhte khawih hnu emaw ei leh in dawn apianga fai taka kut sil ṭhin.
2. A khat mawi tawka Zawhte hriselna enfelsak leh Vet thurawn anga rulhut hlo pek ṭhin.
3. Zawhte hliam reng reng, ngaihthah lova Vet rawna enkawl dam thuai.
4. An hridanna lak tur awm ang ang, a hun taka pek ṭhin.
5. An mamawh ang zela Hrik leh Hli hlo hmansak.
6. A theih chin chinah pawna chhuak tam lo tura enkawl leh thunun.
7. Zawhte seh/ham hliam reng reng, a rang thei ang bera tui thianghlima silfai leh pemthar damadawi (Dettol, Betadine) hmanga uluk taka hliam hrukfai ṭhin tur a ni a. Pun emaw vung nasa a awm chuan, a rang thei ang bera damdawi lam thiamte rawn a, an thurawn anga inenkawl tur.
8. A theih chin chinah chaw/sa hmin pek ṭhin ni se.
9. An inthiarna (litter box hmang tan pawh), ni tin tifaia enkawlsak ṭhin ni se.
10. Taksa chak lo, natna benvawn vei tan erawh, Zawhte enkawl leh buaipui an ngaihna lamah inrawlh tam loh a him ber fo.
- Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails, Bawngkawn