Kum 2017-2018 Mizoram sum dinhmun
17th March, 2016 khan 2016-2017 Mizoram Budget, Finance Minister Pu Lalsawt’n Mizoram Legislative Assembly House-ah a lo pharh tawh a. Khatah khan Finance Minister chuan 2016-2017 Budget zet hi chu chhuang takin ‘Budget tak tak Mizoramin kan neih hmasak ber’ tiin a lo sawi tawh a, kum 2016-2017 kha sorkar sum dinhmun siamṭhat kum, “Years of Consolidation” atan a puang bawk a nih kha. Kum 2016-2017 a liam a, kum 2017-2018 a Finance Minister Budget thusawi pawimawh tak pakhat chu ram hmasawnna ruhrel din nan 2017-2018 chhung hian sum tam zawk hmang tura ruahmanna siam a nih thu a sawi hi a ni. Sorkar sum dinhmun siamṭhat zawh chiaha hmasawnna ruhrel din tura sawrkar a inbuatsaih tur thu lo lang hi sorkar hi a thutiam a hlen a ni mai thei e, sum dinhmun ṭha lo ṭhin kha ‘Year of Consolidation’ atan an puang te te a, sum dinhmun a siam ṭhat hnua hmasawnna ruhrel din nana sum tam zawk an dah hi sorkar pawh a ṭang hle nia ngaih theih a ni.
1. Kum 2017-2018 Budget-ah enge kan hmuh...:- Central sorkar a inthlak a, ram pum pawisa bupui dahna leh hmanralna kalphung pawh nasa taka sawi danglam ṭan a ni. Non Plan leh Plan awm hrang
ṭhin kha tihbo a ni ta bawk. Tuna kan thlir ber tur chu kan ram pawisa kan hotuten an ruahman dan hi a ṭha tawk em? Mipui kan lungawi em? tih a ni. Tuna Budget pharh hi chu ruahmanna kimchang tarlanna chauh a la ni, a tak takin kan hotute hian an kalpui em? tih hi ngun takin kan chik tur a ni ang.
Kum 2017-2018 chhunga Mizoram sum hman tura ruahman chu Rs. 8803.10 crore (vaibelchhia) a ni. Kum 2016-2017 ah khan Rs. 8065.93 crore niin a inthlauhna chu 737.17 crore a ni. Sum thar aṭang hian sorkarin hmasawnna ruhrel a duan tlema zawng in en thuak thuak teh ang. A bak hi chu kalphung pangngai te te, kum kal zel tura duan sa chhunzawmna turte a ni.
(1) Sum hmanna tur langsar ber pakhat chu New Economic Development Policy (NEDP) a ni. NEDP hnuaia hna hrang hrang thawhna turin 750.00 crore a dah a, kum 2016-2017 a 250.00 crore a dah ai chuan tam tham tak a ni. Hmasawnna lian tham leh pawimawh bik thawhna atana sorkar ruahmanna hi a pawimawh hle a, sum pawh a tam tham a, rah chhuah tham tling khawp tur sum 750 crore lai ruahmanna hi uluk taka hman a ngai dawn a, mipui pawhin chik leh uluk zawka kan en zel a ṭha awm e.
(2) Awlsam taka sorkar a mualphona, hmingṭhatna awlsam tak ni bawk, langsar awlsam em em mai chu kawngpui hi a ni. Kawng hi mitin hman ṭangkai a nih avangin a langsar a, kan rama mipui phun hnemna ber pakhat a ni. Kawng chhe lutuk avanga sorkar nawr nana lungawilohna lantir te, khawtlangin kawng an siam ṭhat thawm te kan hre ṭhin. Sorkar pawhin a hria, Budget tharah hian kawng awmsa siamṭhatna leh a thar siamna tur pawisa tam tham tak a lo lang ta. Hei hi a lawmawm hle. Kan kawngpui neihsa a ṭha lo lai siamṭhatna tur kum 2017-2018 chhung atan 239.50 crore a ruahman a, kawngpui siam mek leh siamna turin Rs. 657.64 crore ruahman a ni. Kum dang ngaihtuah chuan tam tham tak a ni. Ti hi chuan kawng ṭha kan nei ve thei tawh turah ngai ila, a nghahhlelh awm hle a ni.
(3) Scheme kal lai mek district 5 a Co-operative society dinhmun chawikan nan leh tihhmasawn zel nan Integrated Cooperative Development Project (ICDP) hnaiah Rs.11.24 crore dah a ni a. Champhai-Zokhawthar Road, Chhumkhum-Chawngte Road leh Tlabung-Kawrpui chhuah Road hna chhunzawm nan Rs.187.40 crore te, Serchhip-Buarpui Road thawh nan Rs.60.00 crore te a tlangpui a ni a. A taka la hman loh Lok Ayukta din nan Rs. 159.34 lakh dah chhunzawm te a lang a, Mizoram Police te thuamṭhatna tur : An motor siamna te, zin veivahna senso, uniform thuamṭhatnate a lang a, hei hi 2016-2017 (BE) aiin Rs. 340 lakh laiin a tam zawk.
(4) State-in hmasawnna tur atan sum puk a tum, NABARD aṭangin Rs.150.00 crore hmangin department hrang hrang thlan bikte hnenah sem tura ruahman a ni. Chung department te chu :
(a) AH & Vety Rs. 5.71 crore
(b) Soil & WC Rs. 0.52 crore
(c ) P & E Rs.16.65 crore
(d) PWD Rs. 80.00 crore
(e) PHE Rs. 17.47 crore
(f) Minor Irrigation Rs.12.38 crore
(g) FCS & CA Rs. 9.21 crore
(h) School Education Rs. 8.06 crore
TOTAL : Rs. 150.00 Crore
(5) Department hrang hrangte sum pek dan tarlan sen a ni lo va, ṭhalai infiammite tana pawisa dah te, zirna senso tura pawisa dah te, kuthnathawktute tana pawisa dah te, hmasawnna lanna ber tur, hna hrang hrang pawimawh tak tak thawhna department te, mipui hriselna tur atana sum dahte tlem tarlang ang :-
1. Sports & Youth Services : 21,56,84,000.00
2. School Education Deptt : 9,86,92,97,000.00
3. Higher & Technical Edn : 1,90,44,84,000.00
4. Medical & Public Health : 4,62,22,01,000.00
5. Agriculture : 1,82,52,71,000.00
6. Public Works : 8,15,99,48,000.00
7. Sum hmanralna-ah fimkhur takin sorkar a kal :- Finance Minister thusawina-a lo lang pawimawh tak chu sum hmanna-a inrenchem thu hi a ni. Sorkar sum inrenchemna tur atana siam Office Memorandum on Economy Measures chu a hlawhtlin theih nan Cabinet Sub-Committee on Economy Measures chuan theihtawp an chhuah thu te, sorkar inrenchemna chungchanga thupek chhuah te chu theihtawpa bawhzui a nih thu te a ni.
Medical reimburement bill hautak :- Sorkar hnathawkte an dam lova an inenkawlna sum a luanral hnem thu tarlan a ni bawk. Medical Reimburement Bill atan hian kum tinin Rs. 80.00 crore (vaiblechhia) hman ral a nih ṭhin thu kum 2016 Budget thusawina-ah tihlan a ni. Kum 2017 Budget thusawinaah pawh Rs. 80.00 crore vel hman ṭhin a nih thu a lo lang leh a, kum 2016 Budget thusawina-ah khan “Sorkar chuan a kalphung siamṭhat a nih theih nan a zirchiang tur Committee on Medical Reimburement a din a, anni hian an report leh rawtnate pawh sorkarah an thehlut tawh a ni. He report hi pawm a nih a, a taka kalpui a nih hun chuan sorkar sum bawm aṭang Medical Reimburement atana kan pawisa luangral ṭhin pawh nasa taka tihtlem theih kan beisei hle a ni,” a ti. Kum 2017 Budget Session-a lo lang leh ta chu report thehluh tawh hi sorkarin a la pawm lo niin a lang, “A hmawr kan bawk ṭep tawh nghe nghe” tih a la ni chauh a ni.
“Beiseina bo ṭhak hi thil awlsam tak a ni a, office aṭanga ka haw hi beisei bo
ṭhak chang hi ka nei fo. ‘Ka bang’ tih mai hi thil awlsam tak a ni, mahse, beiseina tibo hman kan ni lo, bang bik thei pawh kan ni lo” - H.Liansailova, State Planning Board Vice Chairman.
Zoram Research Foundation buatsaih, Perspective on Mizoram Gross State Domestice Product (GSDP) tih zirhona symposium-a khuallian Pu H.Liansailova chuan “Politics-ah inbei vak ṭhin mah ila, kan ram leh kan hnam tan kan ṭanho a ṭul a ni,” a ti. Mizoram chu sorkar hnathawkte hlawha chawm a nih thu a sawi bawk. Mizoram mipui sum thawhchhuah zinga 18.75% chauh agriculture sector-a mite thawhchhuah a nih thu leh Mizoram economy innghahna lungphum agriculture sector chu ngelnghet zawka siamṭhat a ṭul thu te a sawi.
Budget tharah NEDP aṭanga sorkarin hmalak a tum dan sawiin Finance Minister Pu Lalsawta chuan “Mipui hip kan tum a ni” a ti. NEDP-ah zirna tihhmasawn tum dan sawiin kum lo thar turah cheng nuai 1,000 an dah thu a sawi a, “Kan thiam ang tawk chuan kan ngai pawimawh” a ti bawk.
Ram hmasawnna dik tak chu kan hotuten an hria, sum dik taka hman dan pawh an hria, mah se, a tak ramah kan beidawng ṭhin si a ni em? Kan ram hruaitu thlan chhuah ten kan ram pawisa hman dan tur an rawn duang chhuak leh ta rup mai le. Tlemte chauh kan tarlang a, Assembly House zahawm taka kan hotuten sum an rawn chhawp chhuah leh a hmanralna tur kawng an rawn chhawp chhuah te hi zir peih a va ṭha em! Hnathawhna atana sum an ruahman zingah hian sum kawng bo a awm em? tih te hi chik takin en ila, ram tan hian an rilru an seng tak tak em? tih te pawh kan en ngun a ngai. Chu chu mipuite tih tur a ni.
Mizoram Budget kan tih hi mipui sum dik tak a ni. Hnathawk turin kan thlang chhuak a, kan aiawhin hah takin hna an thawk ṭhin a, an nawmsakna tur chu an hlawh chhuak ve tur alawm, chung zawng zawng chu kan pe a ni. An hah man bak hi chu mipui sum dik lo taka a luangral tur hi thuneihna kan pek hmang hian an veng thei a ni. hei leh chen hi kan lo kal tawh a, pawisa pawh tam tak a lo luang lut tawh bawk. Ram hmel lan mawina tur ang hian kan la hmu thei si lo a va nih hmel ve, “Electric power-ah kan intodelh tawh,” tiin lawmthu sawina tur kan la nei lo va, “Kan ram zirna chu a zahpuiawm bik tawh lo, khawi mah pan a ngai bik tawh lo ve,” tia insawina tur pawh kan la nei lo cheu. Mihring hriselna enkawlna damdawi in ṭha leh hmanrua ṭha pawh sawi tur a la awm tak tak si lo. Kawng
ṭha chhuan tham kan la neih theih loh chu sawi loh kan rorelna in sang berah kawng chhiatzia kan la sawi dup dup bawk si. Ram hmangaihtu thinlung a na vawng vawng, ram hmangaih avanga “mangṭha” ti ngam bawk si lo thinlung a rum a ni e. Mipui hip nan tal kan hotute hian rotling tur min hnutchhiah mawlh teh se, mimal hamṭhatna aiin kan ram intodelhna tur min ngaihtuah sak se, chutah chuan kan lung rual ang. Mahni hmasial rilru hi mipuiten kan paih bo a va ngai ta ve le.
Kan ram hruaitute, duh taka kan thlan lalte hian anmahni theih tawk chuan hna an thawk ve chu niin a lang. Mahni thiamthu thiam takin an sawi thei vek a, an theihtawp an chhuahna erawh kan ram hian a la duh khawp lo deuh a ni mai thei e. Inthlan dawn apiangin an rilru ngaihtuahna hi a tharlam (fresh) viau thei mai zel a, thu-in hna ropui tak tak an thawk a, kan ram hi a intodelh zan ṭhin. Inthlan an zo a, thutiam tihlawhtling tho si laia duhthusam lem lo thil tam tak hmuh tur a lo awm leh ta mai ṭhin a ni. Mipui hi rilru dik tak kan put a ngai a ni.
- R. Zomawia