ALCOHOL versus GRAPEWINE TLANGRAM LONEIH BANSANA GREP CHING- TUTE NGAIHSAK NISE...
Kum 2001 vel aṭang khan tuna kan ministry hmasa leh Horticulture dept. hmalaknain Champhai leh Hnahlan a tlangram loneitute chu an eizawnna thlakna turin an VC ram chhungah grep variety pakhat, Bangalore blue (Vitis labrusca) chin tir an ni a. Tichuan, Champhai Grape Grower Society leh Hnahlan Grape Grower & Processing Co-operative Society te dinin sorkarin MIP sum aṭanga a thlawna nuai tam tham tak a pek chhuah leh Rural bank aṭanga loan an lak hmangin grapewine thlawrna (Winery) chu Champhai leh Hnahlanah din a lo ni. Hun engemaw chen chu an grep rah tharchhuah hmang chuan grapewine an herchhuak ta char char a, tichuan grapewine chu tlangram loneih aia an eizawnna a lo ni ta a ni.
Grapewine vangin hma an sawn: Grapewine avang chuan chhungkaw tam tak an ṭhang a, tlangram lo neih lam buaipui tawh lovin chhungkaw ṭhenkhat phei chuan an la mitthla phak ngai reng reng loh - concrete building, television, fridge, washing machine, lirthei adt nen an khawsa ta mai a; chumai a ni lo, ṭhenkhat phei chuan an fate phai lama zirna In changkang zawkah lehkhazir turin an tir liam a. All India Service/ Central Service a an luh theih nan coaching an ti... grep chingtu chhungkuate dinhmun hi inang lo mahse chhungkaw tam tak chu hmasawnna rahbi sang takah an chuangkai mek a, a lawmawm hle.
Sorkar zu khap vangin grep chingtute an buai : Hetiang dinhmun a nihlai hian kan sorkar chuan kum 2019 a rorelna a chan veleh zu khapna dan a siam thar a! Hei vang hian tunah phei chuan ṭawngkam pakhat 'thiltuiril, alcohol telna reng reng chu zu a ni' tih te a lo ni ta. Grapewine pawh hi zu dik tak anga ngaih tur a lo ni ta. Tichuan, siam chhuah leh zawrh reng reng pawh dan bawhchhiatna (offence) puitling a nih tak avangin a siamtu leh zuartute'n harsatna lian tak an tawk ta mek a, an khawngaihthlak hle! Tichuan, May 27 khan Aizawla millenium centre leh dawr hrang hrangah grapewine tam tham tak man a ni a, hei hian level hrang hrangah ngaihdan inanlohna a siam nasa hle.
Hetihlai hian grapewine siamsa (alcohol apuaksa a pai) la hralh chhuah loh (stock) hi litre 1,14,168 lai la awm niin puanzar a ni. Heng te hi engtingnge sorkarin a tih dawn, a man zel dawn nge a haider mai dawn?
Tunah hian an kumin grep rah thar mek chu grapewine dang siamna turin an seng chho leh mek bawk. Heng thil kal mekte avanga tuilairap (dilemma)a awmmek grape chingtute dinhmun hi ngawihsan ringawt lovin chin fel sak vat a va ngai vele! Tlangram lo neih bansan na'na kawngsialtu, grep chin, grapewine siam leh hralh hi dan hnuaiah hriatthiamna siam nise a ṭha ngawt ang.
Mizoramin natural resources kan tlachham: Mizoramah hian vawiin thlengin leilung hausakna (natural/mineral resources) haichhuah tuma kan leihnuai chhungril lam thlenga mithiamte’n an dap/ verh fe tawh hnuah pawh natural gas, petroleum, lungalhthei, adt hmuh chhuah an la nei lo a, 'beisei a bo deuh em ni aw’ tih theihin mithiamte tunhnai te khan an ṭawng chhuak a nih kha. Balu ṭha chi leh lung chang ṭha (boulder) takngial pawh kan nei lo a. Hei vang hian sum lakluhna kumhlun tur (sustainable source of revenue) kan nei rih lo niin alang.
Ramngaw leh nungcha kan la neihte avanga tu tute’n emaw 'foreigner ho hip nan Mizoramin tourist attraction kan nei ṭha.,.’ kan ti fo pawh hi dikna chin awm bawk mahse, duhthawh a na, eco-tourism lam tihhmasawn zel nan pawh ṭan kan lak nasat a la ngai hle niin alang.
Grapewine hmangin green economy siam ila: Kum 2017 khan grape chingtute hmasawn zel beiseiin Champhai district ah grape chinna hmun zauh zel a nih theihna turin Satellite Remote Sensing leh Geographical Information System (GIS) technology hmangin mithiamte’n zirchianna an nei a. Zau zawka grape chin zelna tlak ram ṭha a la awm nual niin an hria. Tin, heng Champhai leh Hnahlan ram hi duh tawk mai lovin kan mithiam - MIRSAC, etc te hian Mizoram district dangah pawh grape chin theihna tur hmun zau zawk (potential area) hi han identify belh zel se. Kan grep hmun zauh zel nan kan sorkarin chhung tinte hnena cheng nuai thum ṭheuh sem a tiam pawh kha party-oriented ni lovin location oriented in kalpui zawk se. Tichuan grep hmun zau zawkah grep variety ṭha zawk chingin grapewine quality ṭha zawk te siam chhuah mup mup mai nise. Sorkar zu khuahkhirhna dan hman mek hi ennawn a, ṭhiah (repeal) a nih em loh pawhin Amendment siam a, 'Not for sale in Mizoram' tiin state pawn lamah thawn chhuak ta chur chur mai zawk ila.
Kan state pachhe tak tan hian sum hailuhna hnar ṭha tak (state's own resource) kan neih phah ang a, a lo ṭha phian maithei asin. Tichuan, tlangram lo neih bansan a, kan lo intodelh chuan environment siam ṭha chungin hmasawnna rahbi sang zawkah kan in hlangkai mai dawn a ni.
Khaikhawmna: Champhai leh Hlahlan a grep chingtute tana hmalakna tura rawtna leh a kaihhnawih kan tarlan te hi a theih chin chin sorkarin hlen chhuak se.
Tunhma, (civilization hmasa hunlai) a thu lar tak pakhat 'All roads lead to Rome' an tih angin mihringte dam khawchhuahna tak tak (survival) leh hmasawnna tluantling (sustainable development) neih theihna tur hi ramngaw leh nungchate dinhmun (eco-system)ṭhat leh ṭhat lohah thui tak a innghat tlat a ni. He khuarel thuruk ril tak hi politician leh mi pangngai intichin chuan kan man phak a ṭul awm e.
'A ram leh a felna zawng hmasa zawk rawh u' tih ang deuhin kan environment hi duat nachang hre hmasa phawt ila... kan economy leh infra-structure development dang zawng zawng chu felfai takin kan neih belh zel mai dawn a ni.
Kan tlangram boruak thengthaw nuam takah hian tunlai khawvel ram zawng zawngin an ngaih pawimawh rawn - United Nation's Sustainable Development Goals (SDGs), 2030 lamtluang zawhin Mizoram hi kan kal mup mup tawh mai dawn alawm.
- Lalrinmawia IFS (Rtd)