UPSC-ah vawi 11 ka interview a, 2-ah chiah ka hlawhtling (Ṭhalai hna zawng mekte chona leh fuihna ni thei sela)
Tunlai hian ṭhalaite tan hna a van tawh thu leh sorkar hialin zawnpuiin Zoram pawnah te training hrang hrang ti turin a tir-chhuak a. Tihsual leh tihfuh loh deuh a neih thawm te pawhin min dêng ta hial a. Heti em ema buaipui tur hian hna hi a vâng tak tak em ni? ka ti. Kan mithiam leh ṭhahnemngai ṭhenkhat, Pute - Zoremtluanga te, RK Lianzuala te, Dr Para te chuan hna zawng mekte fuihna ṭha tak tak an ziak te kan lo chhiar a. Heti taka buaipuitu leh duhsaktu an nei hi kan tunlai ṭhalaite hi an vannei mang e, ka ti. Keini hunlaia min buaipuitu kan nu leh kan pa te ngei pawh kan neih lohzia leh mahni hai haia kan inhai chhuah ve hram dan te ngaihtuah chuan an vannei thlawt a ni.
Hna a vâng kan tih hian 'Mizoram chhungah a vâng' kan tihna nise, chu pawh 'sorkar hna a vâng' kan tihna niin a lang. Zoram pawnah chuan a vâng lo, thawh sen loh hna hi a awm reng a ni. Central sorkarin Scheduled Tribe-te tan hna chi hrang hrangah reserved quota a nei tawh a, chung chu luah khah lohvin kum tin a lapse a, general quota-ah an khung lêt leh fo zawk a ni. Hna vanna Zoramah zawng lovin a tamna Zoram pawn India ramah zawng ila kan problem hi a zia sawtin a rinawm.
Hetih lai hian keima tawnhriat leh paltlang tawh, mi tam takin an sawi duh loh leh ziak meuha an tarlan duh loh tur, ka han phochhuak teh ang; tu te emaw pahnih-khat talin chona leh fuihna atan an lo hman ṭangkai mial takin.
IAS leh Central Service-a luh hi Mizo zingah tum hmasa ve pawl niin ka inhria. Kum 1959-ah BA ka exam dawn a, result chhuah hmain khing service-a exam-na tur application thehluh a ngaih avangin ka ṭhiante pahnih - Thangkhuma Tochhawng leh Thatchem Chinzah te nen form chu kan thehlut a. Provisionally-in an pawm a, result chhuah huna confirm turin a ni. Hetih lai hian Shillong-a Mizo zirlai zingah BA hi vawkhat exam-naa pass mai turah tumah kan ring ngam lo, vawihnih vawithum exam turah kan inngai deuh vek a ni. Chutiang rilru avang chuan IAS (ti tawh mai ang) exam-na tur form kan han submit chuan ṭhian dangte nuih ruk pawh kan hlawh viau a ni.
Keini pathum hi chhunah office-a thawkin tlaiah evening class kalin kan ni lehnghal. Pathian zarah hemi kum hian 9 laiin kan pass ta a, Shillong zirlaite tiphur leh tingampatu kan ni ta hial awm e! Kum 1959 thleng khan regular recruitment-in Mizo hnahthlak zingah IAS pathum chiah an la awm; J.C. Nampui (1955), CL Rema (1957) leh Lalkhama (1959) te an ni. Keini pathum hi han tling ve ila chu a palina, pangana, parukna kan ni dawn asin! Mizoramah ka hawnsan avangin ka exam ta lova. MA ka zir zawh kum 1964-ah inchhir hlauh vangin inbuatsaih ṭha mang lovin ka exam ve ta a, paper 3 ka exam a, tling dawn chuanga ka inrin loh avangin ka ti zawm ta lova. Tih zawm loh pui tur Mizo ṭhiante ka sawm kual ngial a, tumah ka thlemthlu lo. Hetih chhung hian ka ṭhiante 2 khan an lo exam zel a, 1961 batch-ah Thangkhuma (L) chu IPS (Postal)-ah a tling a, Thatchema (L) chu IA&AS-ah a lo tling hman bawk. Hemi kum vek hian Delhi aṭangin P.Rohmingthanga chu IAS-ah a tling bawk. Ka chance hnuhnung ber tur 1965-ah pawh ka hna hmuh thar Audience Research Officer, All India Radio, Bangalore-a ka pêm tur nen a innang a, ka exam leh ta lo bawk. Tichuan ka over-aged (kum tiam chin ka pelh) tak avangin UPSC hnuaia Competitive Exam chu ka tan tih theih a ni ta lo.
Audience Research Officer hna chu Guwahati-ah kum 3, kum 4 vel intilungawi chawpin ka han thawk a. Nimahsela, pension thleng pawhin thawk ila Central Service dang chu tluk ngaihna a awm dawn lo tih ka hre reng mai a. Chu lovah kei aia naupang te te-in kum tina Central Service an zawm thawm te ka hriatin ka lung a awi thei lova, Competitive Exam ni lova hna ṭha leh sâng zawk hmuh tumin ṭan ka la ta a ni.
North East-a paper lar ber Assam Tribune ka subscribe a, ‘tah chuan Inrinni apiangin UPSC leh hmun danga hna ruak an chhuah ziah a. Ka dil theih awm apiang chu ka dil ve ta zel a. UPSC bakah hian Indian Airlines-ah te, Indian Oil Corporation-ah te, Food Corporation of India-ah leh Public Undertaking dang danga ka dil theih awm apiang te chu ka dil zel a. Hetih hun chhung hian hna 22 lai ka dil hman a, 14 atan interview tura koh ka ni a, 3-ah ka kal thei lova, 8-ah koh ka ni lo. Matric ka pass (1955) aṭanga IIS hna ka hmuh (1977), kum 22 chhungin hna chi hrang hrang 29 ka dil a; 9-ah ka hlawhtling a, 20-ah ka hlawhchham. Tichuan, UPSC-a ka hna dil zawng zawng 11-ah interview min ko vek a, ka hlawhtling thei lo em em erawh chu rilru a na duh hle. A zahthlakin bei pawh a dawng rum rum
ṭhin. Minute 15 leh 30 vel chhung leka ka tlin leh tlin loh an rel thlu leh mai ṭhin te chu duh tawk a tling lo hle ṭhin a, tihngaihna dang a awm tawh si lo. Written (exam)-a han inelna chance hi awm leh thei se ka ti vawng vawng ṭhin! Kum 10 aia tam hna dap a, rilru nâ leh beidawng rum ruma awm chu hrehawm tak a ni. Kum 1965-a All India Radio-a ka hna hmuh leh 1977-a Indian Information Service ka hmuh te chu ka hlawhtlinna chhun chu an ni ta. Hlawhtlin dawn ṭum chuan thil hi a kaltluang ve zuih mai! IIS hna interview tura Rel-a ka kal laiin Hebrai 6:9-15 thu hian Pathianin min rawn thlamuan a, "Pathian chu mi fel lo a ni si lova," a tih avangin hlawhtling ngei tura inhriatna min neih tir ta a ni. Written Exam neih ka châk ngawih ngawih ṭhin pawh hemi ṭum hian darkar khat exam min neih tir a. Hetiang hi UPSC-in an tih ngai zen zen loh a ni awm e. Tin, he hna hi ka tlin tawh lohna hna dang zawng zawng ai khan a ṭha zawk a, Junior Administrative Grade (JAG) a ni. Hetiang grade hi direct-a an lak vawikhatna a ni a, sawisel a hlawh hle a, an ti leh tawh ngai lo.
Tichuan, General candidate 3 leh Scheduled Caste quota aṭangin 2 leh Scheduled Tribe aṭangin kei min la ta a ni.
Heti zâwng te hian han sawi kual ta mai mai ila. Tunlaia kan naute hna zawng ho hian hna chi hrang hrang 29 lai an dil ve peih ang em? Interview tura koh eng zatah nge an tling ang? UPSC-ah vawi 9 hlawhchhamin hna dang 29 lai te nen 20-ah hlawhchham ta sela engtinnge an ngaih ang? Tirhkoh Paula hnenah Pathianin, "Ka thiltihtheihna hi chak lohnaah asin tihfamkimin a awm ni," a ti a. Paula'n chuti a nih chuan "Lawm em emin ka chak lohna te hi ka chhuang tawh zawk ang," a ti a. Hmun danga pawh "chhuang tur ka nih vek chuan ka chak lohna lam thil te a ni ka chhuan ang" a ti bawk. Paula ang em ni lo mah ila khati khawpa mualphona te beidawnna leh hlawhchhamna ka lo paltlang te kha ka chhuan tur neih chhun an ni ka ti-ti tui, midangte fuihna atana ka hman, lesson tam tak min zirtirtu, a tawpah "Pathian hian kan chan tawk tur chu a hun takah a rêl ṭhin a ni" tih min hriattirtu an ni.
Awle, khiti chin khi eizawnna kawng chu ni sela. A chhiar dan leh pawm dan thiam tan thuchah pawimawh – chona leh fuihna lo ni thei sela ka lawm hle ang.
Tunah hian Zoram chu rualawtin a rum mek a. Nu leh pa leh hranghluite chu mangangin "Engti zia nge central service-ah kan va lut tlem ta em em ve? Kan ṭhalaite hian an tlin ta lo nge, an bei ngam ta lo em ni? Mahni ram chhungah inngaihtuah lungawi chawpin nuam tawlin; nimahsela chhungrilah lungawi tak tak si lovin an phun an phun leh si em ni? Nineteen sixties, seventies leh eighties thleng kha chuan North Eastern state te-ah kan chungnung lawt lak kha a ni si a. Tunah chuan Deputy Commissioner leh Secretary-ah te hnam dang kan nei ta fer fur mai te hi a va rualawhthlak ve! tiin an auchhuak ta a nih ber hi! Heng zawhna te chhang tur chu kan ṭhalaite hi an ni.
Hengte hi lo chhinchhiah ta sela, chhan dan ṭangkai an neih tak mialin - (1) Ṭum khatah hna ṭha tak hmuh mai a har avangin ṭha vak lo, hna tenau deuh te pawh thawh phawt a ṭha. (2) Chuta ṭang chuan hna dang ṭha zawk melh reng a, dil theih awm apiang chu dil zel tur a ni. Hmuh lawk loh pawhin zah leh beidawn duh miah loh tur. (3) Zoram pawna hna ruak hriat nan Employment News hi a ṭangkai hle ang. District Employment Officer leh District leh State Library-ah te awm turah ngaih a ni. Tunlai chhanah chuan Internet leh WhatsApp leh Facebook aṭangin a hriat theih vek. (4) Mizoram chhungah chauh thawh tum loh tur a ni.
Ram pawna thawh hi a ṭhat zawkna a tam a nia! Hnam dang zingah mahni intah hriam leh hawiher (outlook) zauna te, mahni leh fate tan ṭawng dang thiamna leh fate education ṭha pek nan te, Pathian rawngbawlna remchangah te inhman
ṭangkaina tam tak a awm. (5) Sawi tawh angin ram pawna hna ruak tam takah te hian Tribal tan reserved quota engemawzat a awm zel a, chung chu kan luah khat zo ngai lo zawk a ni. Chuvangin, hmuh an har vak ngai lo fo. (6) Staff Selection Commission hnuaia hna ruak te hi chhawr ṭangkai ila. Hna hniam deuh pawh nise promotion chhoh zelin Officer lian thleng a thlen theih. (7) Question paper te han en hian Mizoram Public Service Commission (MPSC) leh Union Public Service Commission (UPSC) hi a inthlau vak lovin a lang. MPSC-a tling thei tan UPSC-a tlin a har vak lovang. (8) Coaching Class-a kal kher emaw, engemaw ti taka ngaiha huphurh leh zuam mang lo chunga tih a ngai lo. Graduate chin tawh tan mahni inpuahchah ṭhat chuan a tlin theih vek tih hriat a ṭha. Kan rual û lo tling tawh te kha coaching class-a kal chu tlemte an ni. Ṭhenkhat chu ṭum 2 ṭum 3 exam te an ni ve tho. Beidawng lova beih zel hi hlawhtlinna a ni. (9) Tunlai ṭhalaite hian hmanlai mite aiin facility leh thiamna an nei sâng zawk daih a, an duha an tum tak tak chuan an tlin em em a ni. (10) Tihtak zetin Pathian ṭanpuina dil rawh. Pathian hna pek ngei thawh chu a ṭha double asin. Kei pawh IIS hna hi Pathian min pek liau liau a ni tih hre chungin ka thawk a, a thlamuan thlakin a ngaihṭhat thlak bik a, inthlahdah leh dawngdah taka thawh ngam chi pawh a ni lo; min petu mitmei ven a na em a!
Rawtna
Hetia ṭhalaite hmakhua ngaia kan sorkar meuhin hma a lak takah chuan hmunpui - Delhi, Mumbai leh Kolkata-a kan Mizoram House incharge officer te hian an area ṭheuh leh ram pum huapa hna ruak awm te dap chhuakin thla tin emaw Zorama DC-te hnenah thawn sela, anni'n an district chhung ṭheuhah lo puangzar ta sela. Hna ruak dil tur hriat loh vanga hna thawk lo tam tak tan a ṭangkai viau ka ring.
- C.Lalsangliana, IIS (Rtd)