Written by
- Dr. C.Zothanmawia Drug Information Centre
RIPANS

SAHBAWN leh COVID-19

Tunlai chu khawvel pumah Corona Virus Disease (COVID-2019) avangin kan ralkhel a, Mizote pawh kan bang bik lo a nih hi. Coronavirus (CoV) hi natna chi khat virus chhungkua ami a ni a, hritlang khawsik, hnaptui, lu na, thawh hah aṭanga natna hlauhawm zawk pneumonia, chuap leh thawkna bawr, kal leh taksa hmun danga harsatna thlen a thihna hial thlen thei a nih hi. 

Coronavirus avang hian mihringah harsatna a lo thleng tawh ṭhin a, Kum 2003 February khan hetiang chi virus aṭang hian Severe Acute Respiratory Syndrome (SARS-coronavirus) natna vei chu China-ah hmuhchhuah a ni. Ram hrang hrang 29-ah darhin mi 8000 chuangin he natna hi an kai a, mi 774 laiin nunna an lo chan phah tawh a ni. Hemi hnu hian coronavirus chi khat Middle East Respiratory Syndrome (MERS CoV) natna vei chu Saudi Arabia-ah hmuh a ni leh a, a hnu kum 2015 May thla khan South Korea ramah darh lehin mi 186 in he natna hi an kai a mi 36 in nunna an chan phah bawk a ni. 

Coronavirus hi ran leh ranah emaw, ran leh mihring emaw mihring leh mihringah a inkaichhawn theih a, SARS-CoV kha ram zawhte chikhat Civet Cat leh MERS-CoV kha Arabian sanghawngsei aṭanga mihringa kaichhawn ni a ngaih a ni. Tuna novel-Corona virus, February 11, 2020 a World Health Organization-in COVID-19 tia a hming vuah tak hi hi eng ran aṭangin nge mihringin kan lo kai tih zirchian mek a ni. 

Virus natna hrikte hi chi hrang hrang an awm a, awmvel, biangboh, sentut, hritlang khawsik (flu) leh natna chi hrang tam tak mihringah an thlen thei a. Virus te hi taksa pawn lamah hian darkar tam tak, a then phei chu nikhat chuangte nung damin an awm thei a. Tuna virus natna hrik darh mek COVID 2019 hi zirchianna in a tarlan dan chuan a awmna a a zirin an dam hun chhung a inang lo a, boruakah hian darkar thum vel thleng an dam a, lehkha khawng, plywood leh furniture hovahte hian darkar 24 chhung an dam thei a, plastic leh stainless steel hovah hian ni 3 thleng an dam theia ngaih a ni. A chunga kan tarlan tak SARS leh MERS nena an awmdun a nih hlauh chuan ni kua thleng an dam theia ngaih a ni. Finfiahna fumfe tak awm lo mahse tun dinhmuna kan hriat leh pawm tlan theih ber chu a ni awm e. 

COVID 2019 a darh tih kan hriat khan kan phawklek a, kan ralṭi a, invenna a awm si lo, a damdawi a awm bawk si lo ti a thu a darh avanga kan buai philizia chu kan hriat tlan vek kha, a awm ve reng tho a, tunge natna 
ṭihbaiawm chu vei duh ang? Mahse hetia kan buai luih luih lai hian in tina kan kawl sahbawn hi he virus laka kan him theihna tur hmaraw ṭha leh ṭangkai ber, mitinin kan neih a ni hlauh si. Hriatthiam awlsam deuh zawng chuan Corona virus hian an taksa tuamtu hi thau/ mawm a ni a, chuan protein, anmahni tichaktu tur an nei ve bawk. Hengho hi inremkhawmin anmahni hna ṭheuh thawkin mihring taksa beiin natna an thlen ṭhin a ni. Sahbawn hi thau leh tui (en lenna a en a hriau anga zum, tui nena inrem taka inpawlh maithei) inpawlh a ni a, sahbawn kan han hman a, a phuanah hian sahbawna mawm/ thau leh virus tuamtu mawm kha a lo inzawmkhawm a, chu chuan natna hrik a protein kha a ti ṭai darh a, tui nena kut kan han silfai leh chiah khan kha natna hrik leh sahbawn a mawm intuam kha tui kha a thatin a tleuh fai ta ṭhin a ni. 

Kan khuh emawh hahchhiau hian kan ka aṭanga siper, mita hmuh mai theih loh hi a awm ṭeuh mai a, chu chu tunlaia kan natna hauh ber inkaihchhawn theihna kalkawng ber pawh a ni. COVID 2019 veiin mi hma kher loa a khuh emaw hahchhiau hian a bul hnai a thil awmah kha a siper kha a bet thei a chu chuan natna hrik kha a pai thei, hemi avanga khuh leh hahchhiau dawnah hmah khuh tur tih a ni ṭhin. Hei tak hi a ni a pawimawh lai chu, mihring dam ṭha laiin kha natna hrik awmna a lo khawih palh a, a tana natna kai hlauhawmna em em chhan chu. Mihring chu minung kan ni a, kha a thil khawihah khan natna hrik lo awm ta se (natna hrik ni maktaduaih tel hi mita kan hmuh loh hi kan velah hian a awm reng), COVID 2019 virus leh natna hrik dang tan pawh mihring minung taksa chu damkhawchhuahna atan duhthusam a lo ni ve chiah a. Miin natna hrik awmna a khawih hnua ka leh mit hnar vel a khawih phei chuan natna hrik tan phei chuan inthlahpun a hnathawk tura duhthusam a ni ringawt, a chhan chu taksa chhungah awlsam takin an luh theih phah miau dawn alawm. 

Sahbawn chungchang kan tarlan ang tho hian hand sanitizer te pawh hian hna a thawk a. Kan hriat ṭheuh angin tunlai COVID-2019 natna darh avangin kawng engkimah kan fimkhur a ngai takzet a. Kut silfai ngun a pawimawhzia kan hre tlang vekin a rinawm, a hman dan dik taka hman chuan kut leh ban vel silna atan hian sahbawn leh tui thianghlim tluka ṭha hi a awm lo a, mahse loh theih lohin hand sanitizer hman ngaih hun awm ṭhin a ni. 

WHO chuan tunlaia natna laka kan him theihna tura alcohol based hand sanitizer siam dan leh kaihhruaina mumal tak a siam a, hand sanitizer leh disinfectant hi Drugs and Cosmetics Act 1940 & Rules 1945 hnuaia awmin a siam chhuah leh quality control chu he dan hmang hian India ram state tina Food & Drugs Administration in enkawlin dan chuan qualified person (Registered Pharmacist) supervise/ enkawlna hnuaiah license dik tak nei chauhin siam a, labelling pawh mumal taka siam chauh hman tur a ni a. 

Mahse kan boruak tawnin a zir loh em avang leh COVID-2019 natna darh zel tur venna atan Mizoram sawrkar chuan ni 17, March 2020 khan mi nawlpui tan mahni hman tur leh a thlawna sem tur hand sanitizer siam chu tunlai boruak thlir chungin a phalsak lailawk a. 

Mipui leh pawlho angte pawh mahni a lo insiam ve kan awm ta nual reng a, mah se hand sanitizer hi a nih dang ang tur thlapa siam a nih loha a pawlh tur zat dik taka pawlh a nih loh chuan hnathawk tak tak thei loin a awm thei a, chu chuan a hmangtute kha natna lak ata a veng dawn miah lo tihna a ni a, him emaw tih laiin him lo leh natna darh zau zelna ti punlun thei a ni hlauh thei a ni. Tin, a pawlh turte dik lo taka pawlh a nihin vun (skin) tan a hlauhawm thei a, vun ei chhe theiin natna hrikin mihring taksa a beihna ṭha tak a ni bakah vun harsatna chi hrang hrang a thlen thei hial a ni. Khawvel pum ang pawh October thla ni 15 hi Global Handwashing Day atan hman ṭhin a ni a, tun hun hi nakin zelah mitin leh chhung tinin inzir tharna hun atan hmang ila, faina hi kan damna atana pawimawh ber pakhat a ni tih hre thar lehzual ang u. 

Tunhnaiah hand sanitizer hi a siam dan dik lo a siam an awm nual tawh a, hemi chungchangah hian mipuite kan him zawk theihna turin hand sanitizer siam dan chungchanagah phone hmanga Pharmacist-te biak theihna number chhawp chhuah a ni. Heng a hnuaia MPA/MGPA member-te hi biak theih a ni e. 

1.    Biakremi-Registrar, MSPC    9862119898
2.    B.Zama, Drug Inspector    8731993250
3.    Mami, Asst. Drug Inspector    9612376540
4.    Siamtea- Principal L.C.P.    9862364702
5.    A.Zamliana, M.S.Pharm     8119948860
6.    James, M.Pharm    8876849782
7.    Dr. Opi, Asst. Prof. RIPANS    9612749368
8.    Awma, Lecturer L.C.P.    8974728576
9.    Amosa, Community Pharmacist    9774550491
10.    Dr. Puia, Asst Prof. RIPANS    8731915492
11.    Manuni, Pharmacist Saitual    7638931477

12.    Caroline, Asst. Prof. RIPANS    7308445199
Hei bakah hian tunlai natna behchhana thu dik lo thehdarh a tam hle. Telmisartan leh a kaihhnawih thisen sang damdawi chungchangah pawh Mizo ṭawngin tunhnaiah thu darh a awm a. Chutah chuan Telmisartan, Losartan, Olme­sartan leh Angiotensin Receptor Blocker dang ei mekte tan ei rih lo tur leh Amlodipine ei rih tura thurawn chungchang a awm a ni. 

Hei hi a dik tawk lo a, tunhnaia research-in a ṭhatlohna a la hmuchhuak lo mai ni lovin zirchianna chuan virus ṭhenkhat avanga pneumonia natna veiten harsatna an tawh hrang hrang tihniam turin hetiang damdawite hi an ṭangkai zawk niin a tarlang a, chu chu coronavirus natna avanga pneumonia-ah pawh a ṭhat zawk rin hial a ni. Chuvangin, thisensang damdawi kan tarlan takte ang chi leh Angiotensin Converting Enzyme Inhibitors-Ramipril, Enalapril, etc ei mekte tan tunlai natna hlauhawm COVID-19 avang hian ei ṭhulh chuang loa ei chhunzawm tur a ni. 

American College of Cardiology, American Heart Association leh Heart Failure Society of America chuan zirchianna kalpui tawh leh kalpui mekah COVID-19 natna veiteah a ṭhatna leh a hlauhawmna a awm lo niin thuchhuah an siam a ni. Hemi chungchangah hian damlo hnen aṭangin zawhna te pawh kan dawng a, hlauthawng loa kan thisensang damdawi ei laite ei chhunzawm turin kan inngen e.