Sorkar Budget tha leh Economic Policy ṭhaten ram hmasawnna kawnga an hnathawh leh ṭangkainate
Sawihawnna - Budget kan tih chu kum khat chhunga sorkar sum hmuh tur leh hmanral tur lo ruahman lawkna hi a nimai a. Economic Policy kan tih erawh chuan hmalam hun kum eng emaw zat lo la kal tur atana sorkarin hmasawnna ruangam a lo ruahman leh hmachhawpte kan ti thei ang a. Entirnan - India ramah chuan kum 1951-ah khan Planning Commission din niin, kum 5 chhunga ram hmasawnna atana sorkar ruahman leh hmachhawpte tihlawhtling turin sorkar sum hmuhna (Revenue) tur leh hmanralna (Expenditure) tur budget hmangin thiam takin an kalpui ṭhin a, chu chu 'Fiscal Policy' kan tih fo hi a lo ni ta a. Tichuan, ram economic policy ṭha leh target mumal taka lo ruahman lawk tihlawhtling turin kum tina sorkar budget chu siam rem ve a ni ang a, ram hmasawnna chu chak takin a lo kal mai dawn a ni. Sorkarna chelh mektute'n policy leh vision ṭha an neih loh chuan ram hmasawnna tak tak a awm thei lo tihna a ni ber awm e.
Mizoram sorkar sum thawhchhuah - Kum 2022–23 budget a ruahman dan chuan kan State bil sum thawhchhuah ve liau liau tur chu cheng nuaih 163772.70 a ni a, hei hi Mizoram sorkar sum hmuh tur zawng zawng aṭanga chhutin kan state bil sum thawhchhuah tur chu za zela 11.69 (11.69%) chauh kan thawkchhuak ve tihna a ni. Hei hian Mizoram chu thawhchhuah mumal pawh nei lo, central chawmhlawm leh kutdawh state kan nihzia chu chiang takin a rawn pholang a ni. Hetiang renga kan awm chuan hmasawnna kawng zawh tak tak chu kan la hlat hle. Chuvangin sorkar budget ṭha leh economic policy ṭha tak hmanga hmasawnna kawng kan zawn vat hi tihmakmawh a ni awm e.
Mizoram sorkar sum hnar/lakluh tipung tura rawtna hrang hrang te :-
a) Tax Revenue hrang hrang ataka kan lo hman ve theih nan Assembly House ah Mizoram pual bik atana dan siam-a sum hnar thar (resource mobilise) zawn ni se.
b) Department hrang hrangte hi sorkar budget ei raltu ngawt ni loa anmahni theihna zawn ṭheuha sorkar tana sum hailut tur zawnga enkawl ni se.
c) Sorkar department ṭhenkhat an tel loa awm theih tho si leh sorkar tan pawha sum thuni nu ni ringawtte dapchhuaha mimal emaw kuta hlan dan ngaihtuah zel ni bawk se.
d) Thingtlang kut hnathawktute thlai thar chhuah man man zawka tihralsak dan ngaihtuah leh supply change management mumal zawk ngaihtuaha hengte aṭanga sorkar-in thiam taka sum lo hailuh ve dan ngaihtuah.
e) Property Tax leh professioal Tax te hi Aizawlah ngawt ni lo khawpui lian hrang hrangahte uluk zawka khawn ni ve se.
f) Ṭhalaite tana intihhlimna hmun siama chuta ṭanga sum lakluh dan kawng dap.
Hengho ringawt pawh hi a taka tihhlawhtlin ni se la chuan kan state own revenue hi tuna kan thawhchhuah let eng emaw zatin a lo pung ngeiin a rinawm. Thawhchhuah tumna tak tak rilru hi kan neih/put hmasak a ngai a ni.
Sorkar sum hmanralna tur atana ruahman/rawtte – Sum thawhchhuah lo pung thur thur mah se, a hmanna lamah remhre tak leh ram hmasawnna lam hawi zawnga ruahmanna fel a awm leh si loh chuan awmzia a awm chuang dawn lo a ni. A hnuaia mi ang hian rawtnate han siam ve leh ta ila -
a) Ram hmasawnna atana asset tling thei turah sorkar sum tam zawk hi hman tum hram ni se.
b) Direct taka mipuiten sorkar sum an lo chhawr ve ngei theih nan Social welfare lamah sorkar sum hman uar deuh deuh ni se. Entirnan :-
(i) Pianphunga rualbanlo leh mi pangai pha zan lo (irrational human beings) mahni pawh inchawm zo lo tih hriat ngawih ngawihte hnenah thla tin lawmman siamsak ve ni se. Hmeithai rethei leh pachhia kan tihte hi khaw tin/veng tinah YMA leh VC-te kaltlanga lawmman dawng awm ngawih ngawih thlanchhuaha lawmman pek ve ṭhin ni se. Hengte hian sorkar zar an zo ve ngei ngei hi kan Pathian lawm zawng tak a nih pawh a rinawm.
(ii) Tar chawmna (Old age pension) thla tin lawmman hi tihsan ni ve se. Sorkar hnathawk hlawh leh a behbawm a pung chak viau a nih si chuan mirethei zawkten sorkar aṭanga sum an lo dawn ve hi thil awm ve tak a nih a rinawm. Tin, khaw tin/veng tin ah kum upa/tar chaklo zawkte intihhlim/inkawmkhawm vena tur hmunte siamsak a, a ṭul ang zela tichangtlung zel tura hmalak ni se.
c. Sorkar sum hi mipuiten rualkhai zawka kan insem tlan theih nan ni tina mipuiten bungrua kan mamawh ngawih ngawih (price of essential commodities) thil mante hi tihhniam tuma a theih ang anga subsidise dan kawng zawn ni se. Entir nan – Power supply man tlawm zawka kan hmuh theih nante etc.
d. Mipui rawngbawltu leh mipui thlan lal ṭheuh ṭheuh khaw tin/veng tina VCs/LCs te lawmman hi a awm tawka tihsan ve hi sorkar sum senna tur pawimawh tak a nih ve ngei a rinawm.
e. Health & Family Welfare lam kaihhnawih -
i) Health Infrastructure changtlung taka nei turin chak taka hmalak ni se, hemi tur hian budget-ah sum mumal taka ruahman ni bawk se.
ii) Tar chak lo leh rualbanlote tan free medical treatment pek theih hram ni se.
iii) Hmun hrang hranga Mizoram House kan neihte hi changtlung zawka thuamṭhat a, damlo inenkawl ngaite hnenah special treatment leh concession pek theih hram ni se.
iv) Central sorkar scheme siam ringawt-a innghat lova keimahni pual ngeia damloten hlawkna an lo hmuh ve ngei theihna tur atan scheme thar duan chhuah ve ngei tum bawk ni se.
v) Zokhaw lamten Aizawl pan kher ngai lo tura damdawi in changtlung tak leh thawktu mithiam tak tak an lo neih ve ngei theihna tur atana chak taka hmalak hi a ṭul tak zet bawk.
f. Ṭhalai lehkha thiam eizawnna nei mumal lote tan an bulṭanna atan awmze nei tham deuh tur sum puk dan kawng sorkarin siamsak ni se, hei hi kum tina sorkar budget-ah harsa lo tea dah theih a nih a rinawm.
Tlangkawmna : Kan budget hrim hrim hian tum dan leh hawi zawng a nei lo hian a hriat ṭhin. Target mumal taka set a nih loh bakah hmalam hun atana plan leh policy mumal tak kan nei tawk lo hian sum hmuhna leh hman na kawngah min inthlahdahtir fo niin a lang. Kan sum hmuh ve chhun te tea asset siam nan leh a ṭangkai thei ang bera sum kan hman hi a ṭul a, central project atang ringawta asset siam tumna rilru kan pu tlat hi bansan a ṭul hle a ni. Central scheme awmsa bak mahni puala development scheme mipui tana kan siam thei der lo maite hi a zahthlak hle. Eng emaw therhlo leh asset pawh tling lo hmanga mipui tihlawm tum leh party kan inzuar reng mai hi bansan a hun ta hle.
- Lalmuanpuia Zawngte