Hri lengin Luther-a a kai tho

Tûnlai kan coronavirus chuan kum zabi 16-naa hripui lên laia Martin Lutheran Kristiante awm dân tûr a ziah a tilar thar leh viau mai a. Ngaihnawm lah a ngaihnawm na rawh e. 

Luthera te hun lai boruak

Kum 1490 atanga kum 1650 bâwr thleng khan Europe khaw­mualpuiah hri a lêng deuh fo mai a, kum 9 danah vawi khat a lêng ang a ni e an ti. Hetianga hripui a lo thlen apiang hian mihring 30% vel zetin an thihpui thîn a ni âwm e. Kohhran Siamṭhatnaa a hnârkaitu, Martin Luther-a te khua Wittenberg, Germany-ah pawh kum 1527 khan hripui a lêng chiam mai a. Mi tam takin khua an chhuahsan a. Chutah chuan Kristiante tana zawhna lian tak chu: hri lêng hi Kristianten tlânchhiatsan ve tûr a ni em, tih a ni. He zawhna hi kohhran rawngbâwltute tân a lian lehzual a. 

Martin Luther-a hi he zawhna chhâng tûr âwm tak pawh a ni: amah ngeiin hripui chu awm chilhin a rawngbâwlna a chhunzawm reng a, a hnuah phei chuan ama fanu ngeiin a thih phah ta hial a. A nunah 'hlauh vanga tlânchhia' a awm lo va; chutih rualin, hri lêng a thlîr dân a fîm fak a, hetiang hun atân mi a tifing thei hle âwm e. 

Hri leng kara awm Kristiante tana Luthera lehkhathawn

A lehkhathawn ziah hi a thui viau a, a pawimawh zual hetiang hi a ni e:

a) Thihna lak ata inven hi mi tin mawhphurhna a ni

Pathian phatsanna tûr emaw, kan vengten an tuar phahna tûr emaw a nih loh chuan mi tinin mahni nunna humhim kan tum tur a ni a; hei hi Pathianin mihring rilrua a dah sa a ni tiin Luther-a chuan a sawi. Paula ngei pawhin, "Tu man mahni tisa an haw ngai si lo va; an chawmin an duat zawk ṭhin a ni" a tih kha (Eph 5:29). Luther-a te hun lai hian Kristian thenkhat chuan hripui laka fimkhur emaw, mahni invênhim emaw tul an ti lo va; chutiang ngaih dân chu Luther-an a haw hle a. Kan nun tihsei nân rim taka thawkin ei tur kan hmu a, chhiatna pumpelh tûrin kan invêng hrâm hrâm a ni si a; hri lêng laka invên phei chu kan tih mâkmawh a ni. Abrahama meuh pawhin thihna pumpelh nân a nupui chu a farnu angin a chhâl a, Isaka pawh chuti bawk; Jakoba chu Esauva kuta a thih loh nân a tlân bo va; Davida pawhin thihna pumpelh tûrin Saula leh Absaloma te a tlânchhiatsan a; Elija pawhin Jezebelin thinûrna a tlânchhiatsan a; Mosia chu Aigupta atangin Midian ramah a tlânchhia a; Tirhkoh Paula pawh a sa him nan hmêlmate lak ata a bihrûk châng a awm.

Hri lêng lak ata sa himna zawn a tul lo nia kan hriat chuan, kan chênna in kâng sela tlan chhuah a tul bik dawn em ni? Kan ril a tâm pawhin, "Pathian ro rêl a ni e" tiin chaw kan nghei rêng mai dâwn em ni ang? Indona lo thleng sela, hmêlmate chem sei chu tlân chhe lovin kan lo tuar mai dâwn em ni? Tuiah tla ila, "Pathian ro rêl a ni e" tiin che lovin kan awm reng mai dâwn em ni ang?

Hetiang hian Luther-an a hun laia Kristian thenkhat ngaihtuahna zîktluak lo chu, chhunzawmsakin a tawpna a dik loh dan a lantir a ni (reductio ad absurdum).

b) Mi a inven duh lohva, mi dang a kâi chhâwng a nih phei chuan sual lian tak a ni

Keimahniin hri kan vei a nih chuan, mi dangte kai chhâwng lo tûrin kan inkhung hrang tûr a ni, tih chu Luthera ngaih dân a ni a. Bible-ah pawh phârte chu an vêngte dinhmun tiderthâwng lo tûrin khaw pâwnah awm tura hriattir an ni a (Lev 13-14). Hri lên lai phei chuan hetianga inkhunghran hi mi dang kan hmangaihna lantirna a ni a, mahni pawh kan dam chak zawk ang, a ti. 

Fimkhur a ṭûl tih hre reng siin, kan fimkhur duh lova, mi dang kan kai chhâwng a, an thih phah a nih phei chuan tualthat ang kan ni tiin Luthera chuan a sawi. Mi ṭhenkhat phei chuan mi dang kai chhawn an tum lui tlat zâwk a, dam ṭha reng angin tual an lêng a, anmahni lahin pawi tihna an nei lo va, an nui liam mai mai a. Chutiang mi lek phei chu mihring pawh an ni phâk lo va, an hnêna thu hrilhin awmzia a awm lo va, thuneituten manin na takin an hrem tur a ni a ti. Chutiang mite kianga awm ai chuan ramsa bula awm pawh a tha zawk a ti nghe nghe.

"Chuvangin, i ṭhatpui tûr dam­dawi ei la; i chênna in, huan leh kawtlai pawh damdawi hmangin thian fai la; nangmah mamawhtu che emaw, hripui vei hnua dam leh tawh emaw an nih loh chuan mi dang bulah kal lo la, mi awmna hmun hêl rawh; khawpui kâng ṭhelh mih tum ang hrimin bei ang che" tiin a ziak. Mi dang kai chhâwng lo tûra fîmkhur tûrin Kristiante chu a fuih nasa hle.

c) Puitu nei lote (hri vei pawh ni se) ṭanpui tur erawhin Kristiante an inpeih reng tur a ni; mahni tana dinhmun hlauhawmah pawh

Kan vêngte zîngah hri avânga dam lo an àwma, ṭanpuitu an nei lo a nih chuan, mahniin kan kài ve hlauhawm pawh ni sela kan pui tûr a ni, tih chu Luthera ngaih dan a ni bur mai. "Mahni sa himna a derthâwn loh chauhva mi dang puih tumtu chuan tu mah a ṭanpui ngai lovang... I bula damlo i ngaihven lo a nih chuan, Krista pawh dam lovin let reng sela i ngaihven chuang lo vang. 'A hring a hranin Krista rawn lang sela chu a rawng ka bawl ngei ang' tia i inhnemna chu mahni inbumna, chapona, inhampuarna satliah a ni ang" a ti. I bula damlo chu enkawltu tur an àwm a, nangmah an mamawh hran lo che a nih chuan, awm ve emaw kalsan emaw chu i zalênna a ni e, tiin a ziak bawk. Damlote puitu tûr mi dang ang áwma, an indaih a nih chuan mahni sahimna tûra hmun him lam pan chu a pawi lo ve, a ti. Kristiante kan rinna chak zâwng a inchen loh avângin, kan inpêk dânah pawh tho thil ang thap chu kan ni thei lo ve, tih chu Luther-a ngaih dân a ni. 

Kristiante damlo pui tûra a phût ang bawkin, sawrkâr lam thuneitute pawh a phût a: sawrkâr hna chu mipui tâna rawng bâwl hna a ni a, Pathian rawngbâwlna tho a ni a, hripui lên lai pawhin thuneitute chu an mawhphurhna hlen turin anmahni hmunah an awm tûr a ni, a ti.

d) Hetiang hun hmachhawn tur hian ringtute kan inbuatsaih lawk a pawimawh

Kristiante chu biak inah kalin, Pathian thu ngaithlain, hetiang hun hmachhawn tur hian kan inbuatsaih lâwk reng tûr a ni a. Hrisel ṭhat laia Pathian thu ngaihsak duh si lova, dinhmun chhe bera din hnua mangan leh chûk chu a ṭha lo hlein a hria a. Kristiante chu nung tûr leh thi tûrin kan inpeih reng tûr a ni, a ti.

3. Coronavirus a len lai hian...

Luther-a hi kan zîngah awm ta se eng nge a sawi ang le? Kristiante hi theih tâwpa fîmkhur tûrin min chah ang a; kan him nân leh kan vêngte him nân, a tûl a nih chuan mahni hmun theuhah tawm mai tûrin min chah a rinawm. Kan bulah puih ngai an awm a nih chuan, pui thei tûra thiamna nei zawnsak tûr leh, puitu an nei lo a nih chuan keimahniin pui tûrin min chah ang. Sawrkâr hmanga rorêlna hi mipui thatna tûra Pathian ruat a nih avangin, kan himna atâna sawrkâr thu chhuak chu zâwm tûrin min fuih bawkin a rinawm. Hetiang hunah hian damlo enkawl tûra inpe, mi thiam doctor te leh nurse leh damdawi ina thawk dang te, dân lekkawhtu police te, mipui hma ngaitu sawrkar hnathawk te kan nei hi a lawmawm zual. Hri a lên chiah hian hêng hnate hi rawngbâwlna a ni tih a fiah. 

Rom lalrama Kristiante a tlêm zâwk an nih lai khan, hripui lên laiin Kristianten damlo an bawihsâwm nasa a, Kristian ni ve lote thlengin an enkawl a; Kristian an awmna khawpuiah chuan hri avânga thi an tlêm bik niin historian-ten an ziak. Kristian pawh an pun phah nasa hle a ni awm e. Chona a ni.

Tlangkawmna

Zawhna chhân harsa tak tak a awm. Kohhran hruaitute tân chuan 'kohhran inkhâwm buatsaih tûr a ni em' tih hi hriatthiam a har hle ang. Ram danga kan Kristianpuite pawh an ngaih dân a inang lo va: ṭhenkhat chuan biak in pawh khâr hrih mai tûr a ni e, an tih laiin, ṭhenkhat chuan khâr hauh loh tur a ni, an ti thung a. Hri lên lai hian mipui an khua a har a, thlamuantu an mamawh a; chutiang mite tân chuan fîmkhur tak siin inkhâwm kalpui zêl tûr a ni, ti pâwl an awm. 

Tûn hri lêng tipunluntu chu sakhaw inhmuh khâwm hi a ni, ti pâwl an awm bawk a. Eng pawh ni se, he thu hi chu tualchhûng dinhmun azira tualchhûngin an rêl fel chi a nih hmêl.

Zawhna harsa dang chu: Kristian rilru put avângin, mahni dinhmun derthâwngah indah ngam pawh ni ila, ka chhûngte dinhmun tihderthâwn lehzêl hi a dik em? Hei hi Luther-a ngei pawhin chhân lohvin a dah a, ama fanu pawh a chân ta a nih kha. Luther-a chuan Krista rawngbâwltu a nihna a dah lian zâwk a, mi dang ṭanpui a duh avangin an chhûngkaw himna ngei pawh a thâp niin a lang. Ngaih dân siam thiam a har viau. 

Kristiante hian Pathian leh a thilsiamte inlaichînna kan thlir dân kan siam ṭhat hret a ṭûl âwm mang e. India ramah hian mi tam tak kan chêng a; zalên taka kan chên ho theih nân, mi tin chunga thlei bîk nei lova ro rêl tûr, Dân kan siam a; tihdanglam mai mai theih a ni tûr a ni lo. Chutiang bawkin, Pathianin khawvêl a siam hian mihring leh nungcha chi hrang hrang kan chên hona tûrin leilung dânte a siam a, duhsak bîk neiin mi ṭhenkhat tân leilung dân chu tidanglam sek mai sela chên ho a har viau thei. Chuvângin, Kristiante hian kan mihringpui dangten an tawn leh tuar ang chu kan tawngin kan tuar ve fo a nih hi. 

Leilung dân tidanglam fo si lova Pathian a inpuan theihna chu kan thinlungah a ni a, chutah chuan a hnathawh a lang ber ṭhîn, tiin CS Lewis-a pawhin a sawi a nih kha maw.