Written by
- Rempuia R. Lutmang

ENGLO LEH TU

Helen Zaithan­kungi’n “Fam ngaite min hnem rawh” tih a sakna video kha a lunglenthlak loh zawngin, an ṭawng­kam hman pakhat chauh han sawi ve ang. Lallianmawia Pachuau puala hun an hman kha a ni a. He video 
bulṭanna, 0:10 - 0:11-ah Pu C. Dinthanga khan, "A zaitu ngei pawhin lârpui nana a hman…" tih ṭawngkam a hmang a. Heta "a zaitu" tih hi sawi zui ngai chî a ni. 

Kan thumal kan neih ṭhenkhat hi lo enchhin ta la: mû, kal, au, ṭhu tih te hi han en i la: mutu, kaltu, autu (heta au hi awrawl chhuah naran a ni, mi an hminga va ko/ au a ni lo), ṭhutu tih te kan ṭawngkamah kan hmang ngai lo. Mi pakhat hi ka khumah a lo mu ringawt mai a. Mi dang hnenah, “Tu nge ka khuma mû saw? A mutu saw tu nge?” ti ta i la, miin min chhân hmain an nui mai thei, kan hre lo. “Tu nge khawlaia au vak vak kha? Autu kha tu nge?” te ti ta i la, an phuh tuarh maithei. 

Ṭum khat chu, ṭhalai inkhawmah inkhawm-pui chungchang an sawihonaah tlangval pakhat chuan a ngaih dan a han sawi zar zar a, chutah, “Inkhawmpuiah chuan a kaltu hi an pawimawh a,” a ti ta. Heta inkhawmpuia “a kaltu” tih te, khuma “mutu” tih te, khawlaia “autu” tih te hi a fel loh dan a inang tlâng a. Nichina “a zaitu” kan sawi ang bawk khan herh mil ngai lai a awm. 

‘Zâi’ anpui deuh chu ‘sâ’ a ni. ‘Sâ’ hi chu transitive verb a nih avangin ‘zâi’ nen kan hman dan a inang thei lo. Hla chu a satu an awm thei a, kan zai erawh chuan ‘a zaitu’ awm a rem ve lo. Ka zai a, ‘a zaitu’ ka nih phah lo; hla ka sa a, ‘hla satu’ ka ni. Intransitive verb-ah ‘tu’ kan belh ngai lo ni ngeiin a lang a. Grammar a awm tih pawh hre lo kan pi leh pute khan hetiang thumalah hian ‘tu’ an belh ngai lo a ang riau. Chu vang chuan, hla chungchang lo ni ta se, "A satu" tih kan hman hreha ‘zai’ tih thumal hman kher kan duh chuan, “A zaitu ngei pawhin…” han tih ai chuan "A zaia te ngei pawhin..." ti i la, kan ṭawngkau chheh dan a mawi zawkin a rinawm. 

Mizo Bible (OV)-ah hian Isaia 6:4-ah, “Tichuan a autu thâwmah chuan a kawngka bul lungphûm lamin a nghing ta dur dur a,” tih te; Isaia 40:3-ah, "Chu! Autu rawl chuan, ‘Thlalêrah Lalpa kawng buatsaih ula, ram rovah kan Pathian tan lamlian tirual rawh u,’ tih te; Johana 1:23-ah, “‘Lalpa kalkawng tirual rawh u,’ tia thlalera autu aw ka ni,” tih te a awm a. A chhuak thar ber, OV Re-edited 2017-ah pawh eng mah la tihdanglam loh a ni a. Hetianga hmang tan chuan “a zaitu” tih pawh chu a sualna a awm chuang awm lo e.

Hêng châng pathum hi Mizo Bible (CL)-ah chuan (Isaia 6:4) “An thâwm­ah chuan Tempul nghah­chhan…”; (Isaia 40:3) “Aw chuan…”; (Johana 1:23) “Thalera au aw…” tih tea dah a ni. Lehlin hnuhnun zâwk a ni bawk a, he lai thûah hi chuan CL Ṭawngkam hi a mâm zawk. 

Mizo King James Bible-ah chuan (Isaia 6:4) “Chu au thâwmah chuan…” tih a ni a, CL ai mahin a ṭawngkam a la fuh lehzualin a ngaih theih. Isaia 40:3 thu pawh, “Thlalera mi au aw chuan…” tih a ni a. A hmasa version pahnih aiin a ṭawngkam chheh dan hi a Mizo zawk kan ti thei ang. Sap ṭawnga kimchang nghal kha kan ṭawngah a kim ve nghal mai thei lo a, “Thlalera autu” han tih ai chuan “Thlalera au aw” han tih chu hriatthiam a awl zawkin a mawi zawk daih a; “Thlalera mi au aw” tih phei chu a chiang leh zual a ni. 

Mahse, a buaithlak khawp mai, MKJB-ah bawk, Johana 1:23 thu khi, “…thlalera au-tu aw ka ni,” a rawn ti leh tho mai a; a mawi zâwk an titlaikhawhnu leh si nge, an duh loh hnu kha an duh lo tih an theihnghilh zawk ni dawn ni, hriatthiam a har. Mu leh mal a la awm chiah lo a ni awm e.