HMASAWNNA LEH HRISELNA
Nitin chanchin thar kan thlir chuan hriselna chungchang hian hmun a awh tam a. Ṭhenkhat chu hriat lawk theih natna te, ṭhenkhat erawh khuarel chhiatna-in thihna leh harsatna a thlen te a ni. Mihring dam chen lo rei ta zel te hian kum upa natna leh harsatna thar a hring chhuak a. Civil Hospital, Aizawlah pawh kum upa enkawlna hmun bik (Geriatric ward) hawn belh a ni ta. Natna benvawn - thisen sang, zunthlum, lung natna, cancer leh thil dang hmuhchhuah belh zel te inenkawl dan thar a hring chhuak zel a. Mipui ten hriselna kawngah sawrkar laka kan phut a lo sang zel bawk.
Kum zabi 20 leh 21 chhunga hmasawnna ṭhenkhat, mihring dam chen lo rei ta te, nu leh naute thihna lo tlahniam te, malaria, TB, zeng hri lo tlahniam ta te, tui thianghlim leh faina kawnga hmasawnna te hi hriselna kawnga thawktute thawhhona aṭanga lo thleng a ni.
Hmasawnna thar hmuh tur awm zelah kan chenna khawvel hi a zim sawt ta hle mai a. Khawvel inkalpawhna leh inhriatpawhna te a lo ṭha ta a, natna hri erawh a darh chak hle thung. Kum 2014 a Africa aṭanga Ebola virus lo darha kan hmuh theih chu natna hri hi chak lutukin a darh thei tih leh, hriselna kawnga inenkawlna nei ṭha tawk lo ram leh thawktu indaihlohna ramten an chhiatpui nasa ber a. Natna a lo darh khan hmalakna a rang tawk lova, damlo enkawltu ber ten an kaiin, an thihpui bawk a ni. May 2015-a WHO report-in a tarlan danin thawktu zinga Ebola virus kai mi 815 zingah a chanve chu nurse te an ni a, a kai hmun thuma ṭhena hmun hnihin an thihpui a ni. Hetiang a nih avang hian he natna hi kan ramah lo thleng ve ta se, engtianga hmalak tur nge ni ang, thawktu indaih lohna engtianga phuhhruk tur nge, hmanrua mamawh khawi aṭanga hmuh theih nge ni ta ang? Chuvangin, hriselna lam hi kan ngaih pawimawh a, in-enkawlna ṭha leh rintlak kan neih a ṭul a ni. Chhiatna lo thleng thulhah pawh hmachhawn thei tura kan inbuatsaih a pawimawh takzet a ni.
Hriselna kawngah mipuiten kan beisei sang zel a. Mipuite mamawh phuhru turin sawrkarin sum tam zawk hriselna lama hmalak nan a dah a lo ṭul a. Hei hian kan ram sum pai dinhmun leh mipui vantlang hriselna hi thui takin a inzawm tih a lantir awm e. Ram sum pai dinhmun a lo tlahniam zel a, hriselna kawnga in enkawlna man a sang zel bawk a. Sawrkarin mipui te mamawh a pek theih loh chuan, mahni sum senga inenkawl a lo ngai a, hei hian retheihna a thlen zel dawn a ni. Hei hi Mizoram chauh ni lovin, khawvel huapa thil thleng mek a ni. Inenkawlna senso sang zelin a nghawng ṭha lo tak chu, retheiten loh theih lovah lo chuan inenkawl kan hreh ang a, mihring kan hrisel loh chuan kan ramin hma a sawn thei dawn lo a ni.
UNO-in hmasawnna leh hriselna atana pawimawh a duan chhuah ṭhenkhat lo tarlang ila: 1) Retheihna tihbo. 2) Ei leh bara intodelh. 3) Hriselna ṭha 4) Zirna ṭha. 5) Hmeichhia leh mipa intluktlanna. 6) Tui thianglim leh inthiarna ṭha. 7) Kawlphetha tlawm leh rintlak. 8) Eizawnna rintlak leh ngelnghet. 9) Ram zawng zawng intluktlanna. 10) Chenna hmun him. 11) Ramhnuai thing leh mau humhalh. 12) Remna leh muanna te an ni. Hriselna ṭha khi a dang zawng nei tur khian a pawimawh ber a, ṭhenkhat hi han sawi zau ila.
1. Retheihna tih bo (no poverty): Retheihna leh hriselna hi a inzawm tlat a ni. Mithiamte zirchianna-a a lan danin mi an retheih poh leh an dam chen a rei lo. Mi rethei taka lo sei lian tan chuan zirna ṭha, hnathawh tur ṭha neih a har a, sum lakluh a tlem a, chaw ṭha khawpkham hmuh zawhlohna, zuk leh hmuam insum lohna a thlen a. Inenkawlna ṭha a neih zawh loh avangin a dam hun chhung a sei thei ṭhin lo a ni.
2. Chaw ṭha (improved nutrition): Mi-in ei tur khawpkham a hmuh loh chuan a hriselna-in a tuar a, chu chuan a hnathawh leh sum lakluh a nghawng ang. Naupang taksa leh rilru ṭhanlenna pawh a nghawng a ni. Taksa tana chaw ṭha ni lo, ei tur dang heng - thlum, al, thau ei nasat hian natna tam tak - zunthlum, thisen sang, lung natna a thlen avangin kan buaipui leh tawh viau a ni. Taksa hriselna atana chaw ṭha ei hian hmasawnna kawngah nasa takin min pui ang.
3. Hriselna ṭha (good health): WHO-in kum 1946 khan hriselna hi mitinte chanvo leh dikna a ni tiin a lo sawi a. WHO leh World Bank Group report-in a tarlan danin mi maktaduai 400-in hriselna kawnga ṭul leh pawimawh te an hmu pha lova, ram hnuaihnunga mipui 100-a 6 ten anmahni sum hmanga inenkawl a ngaih avangin retheihna an hmachhawn mek a ni. Hriselna lama inenkawlna hi mi zawng zawng ban phakah a awm tur a ni tiin World Health Organisation (WHO) chuan 'Universal Health Coverage' a kalpui a. Hei hi ram hausa leh rethei te thlunzawmtu a lo ni ta a ni. WHO Agency hrang hrang kaltlangin ram retheiten ram hausa zar kan lo zo ve ta a ni. Heng WHO Agency hrang hrang World Bank, United Nations Development Programme (UNDP), United Nations Fund For Population Activities (UNFPA), United Nations International Children Emergency Fund (UNICEF), Food and Agriculture Organisation (FAO), International Labour Organisation (ILO) te hian ram rethei zawkte intodelhna leh hriselna kawnga hmalakna tur ṭanpuina sum a pe a ni.
4. Zirna changtlung leh ṭha (quality education): Mi thiamte zirchianna aṭanga a lan dan chuan lehkha zir chen leh hriselna hian inzawmna thuk tak a nei. Kan eizawnna te, hriselna kawnga kan inenkawlna ah te kawng ro a su thui hle. Lehkha thiamna hian mimal, chhungkua leh ramah hmasawnna a thlen. Thingtlang leh hmun kilkhawrah zirna ṭha, zirlaite ban phakah a awm loh avangin hmasawnna a ṭhuanawp phah a ni.
5. Mipa leh Hmeichhia intluktlanna (gender equality): Hmun tam takah mipa leh hmeichhe intluk tlan lohna avangin hmeichhiaten harsatna an tawk fo. Zirnaah te, eizawnnaah te, nupui pasalah te, fa neih zat turah te, hriselna kawnga inenkawlnaah te, anmahni duhthlanna zah sak an ni lova; heng avang hian HIV natna te pawh hi hmeichhiaah a hluar bik a ni.
6. Tui thianghlim (clean water): Tui hnianghnar lohna hmunah damdawiin ten an hmun hma leh bungraw vawn thianghlimna kawngah harsatna an tawk. Natna a darh chak a, thihna hial a thlen thei a. Tui leh sahbawna kut silfai hian natna tam tak lakah min veng thei.
7. Kawlphetha tlawm leh rintlak (affordable energy): Energy mamawh zat kan neih hi kan nun khaw chhuah nan kan mamawh a ni. Thing leh mau tuah atana hman hian thing leh mau a tichereu nasa a, sik leh sa a tibuai bawk. WHO zirchhianna-in a tarlan danin awmna avang a thihna za-a 22 (22%) hi Mei khu hip nasat vang niin a tarlang. Chuvangin, mitin ten eirawngbawl nan ni leh tui ṭha aṭanga siam kawlphetha him leh rintlak hi kan chanvo a ni.
8. Thawktu indaihlohna: Hriselna lama thawktu indaihlohna hi ramin kan buaipui pakhat a tling a. Doctor, nurse mai ni lovin, thawktu dang indaihlohna hian mipui hriselna a nghawng a ni. Mi a hrisel loh chuan hna a thawk thei lova, chhugkua leh ramin hma a sawn thei lo.
Hriselna leh hmasawnna hi thil kal kawp tlat a ni. Hmasawnna atana pawimawh ber chu hriselna ṭha neih leh kan nihna leh chanvo dik tak kan hmuh phak hi a ni.
Heng kan tarlan takte hi International Nurses week, 2017 thupui aṭanga lakchhuah a ni.
International Nurses Week / Day chibai vek u.
- LALDINPUII SAILO, M. Sc.(N) Tutor, RIPANS