Vanglaini 12.07.2022 Issue Op-Ed Page Kha (Phek 6&7)

Thupuia tarlan Vanglaini Daily Newspaper July 12, 2022-a chhuak, Op-Ed page-ah editorial bakah opinion/article pali lai mai a awm a. Editorial tih loh, heng opinion/article-te hi tuihnih tlâk vek an niin ka hria a, tawité têin ka'n belh ve hlak teh ang.

Party nge mimal?

Rinfela Zadeng ziah, "An tling dawn chuang lo..." tih hi mangang aurawl ni berin ka hria a. Kan political system dik tawh lo lutuk avanga mipuiin kan tawrhna hi keimahni, a thlang tlingtute hi kan ni a rawn ti a ni ber a. "Party tê zawk, independent leh hmel thar hmanga ram siam ṭha tura politics khelh tum chu kan ngam lo. "Mipui pawhin, 'An tling dawn chuang lo,' tih rilru an pu tlat," a ti a. Hei hi thil pawmawm mai ni lovin, thudik a ni. Mi ṭha eltiang pawh ni se, a party awmna emaw, a awmna party chu rorel pha tura kan rin loh tlat avangin emaw, kan 'second choice' hi kan thlang fo a ni.

Rinfela Zadengin a ziak chhiartute min ngenna, "...eng party mi leh sa pawh, independent-a dingte pawh, mi ṭha chu vote ngam turin i huaisen ang u," a tih hi inngaihtuah harh nan kan hman a ṭul hle. "Kan party a sawrkar chuan kan chhungkua pawh kan dingchang deuh ang," tih rilru pu rànin kan awmna party emaw hi mi tam zawk, abik takin thingtlang lam hian, kan pu ṭhin a. Mahse kan awmna party a han sawrkar ta chêng a, a thâu sâwktu chu mi tlem te, party hqrs., block leh unit hruaitute an ni leh keuh ṭhin.

Zu chungchangah ngaihdan fel tak nei kan mamawh

Chhingchhip aṭanga thu ziak taima tak, thu ṭha tak tak rawn ziak ṭhin; Patrick Z chuan zu zawrh a rawn rawt leh mauh mai le! Sawrkar phalnain zu ṭum hnih Mizoramah zawrh a nih tawh thu rawn sawiin zu hi ngaia kan neih ṭép lai leh, a in ṭhin pawhin in dan an thiam ṭan viau tawh tih laiin zu zawrh chu sawrkarin khap lehin, bul kan ṭan ṭhat leh ṭhin thute a rawn ziak a. Hetianga kan tihzàn kan tihzàn avàng hian zu hi kan dah hlu leh ṭhin a ni, a ti a. Hei hi zu duh lo, zu zawrh khap tlat duhte pawh hian an hnial thei lo vang. IMFL phai zu dawr pangngaia Rs 300/400 man vel hi Mizoram zu khapna rama Rs 1,300/- man te hial a nih chhoh chuan zu hi a hlu hle a tih loh theih loh.

Patrick Z hian tunlaia ruihhlo (drugs) hluar ta em em pawh hi zu khap vàng ni pakhata a hriat thu a sawi a. Hei hi a dikna chen a awm ang a, a dik lohna chen pawh a awm ang. Mizorama MLPC Act kan hman lai khan drugs hi a awm tho a, buaipui tham em em erawh chu a awm lo a ang. A lehlamah chuan ruihtheihthil tlânglâwn tak, zu ber a vàn tákah chuan kan ṭhalaite'n ruihna tùr zawngin drugs lamah an ṭuan a ang hle a, hei hian drugs, abik takin heroin/methamphatamine/cocaine te hi a tihluar niin a lang.

"Kan ram hruaitute lah hi zu chungchanga mahnia ngaihdan ngelnghet tak han nei fel nalh hi an awm mang lo va, kohhran tihlungawi loh hlau an ni deuh fur mai," Patrick Z hian a ti a. Zu chungchanga ngaihdan fel tak siam awmchhun nia a hriat chu Pu Laldenga kha nia sawiin, "Ani chuan, 'Zu hi kan ram hmelma a ni lo va, kan ṭhian pawh a ni lo. Thil ṭha pawh a ni lo va, thil chhia pawh a ni lo. Thil a ni ringawt mai. A chhiat leh ṭhat chu kan inlaichin danah a awm zawk. Kan ramah hian zu hi kan buaipui lo, zu buaipuitute kan buaipui zawk a ni,' a ti thén mai a," tiin Patrick Z hian hetianga ngaihdan fumfe tak nei ram hruaitu hi awm se chuan kan fel mai a rin thu a sawi.

Ṭawng hi têt laia kan hman danin min hruai sual

Mizo ṭawng dik ngaipawimawh em emtu leh hemi chungchanga article pawh ziak hnem tawh tak, Rempuia R. Lûtmâng chuan he Vanglaini issue-ah hian a subject ngai a rawn tuipui leh hle mai a. Tunlai ṭhangthar leh hranghlui lam deuh pawhin an hman dan dik lova a hriat thumal pasarih a rawn sawifiah a. Chu'ng thumalte chu "Khirhkhiap", "Buaichuar", "Chiarhiar", "Lipse", "Inperhsan", "Chenfakawm" leh "Hlahthlam/hlahkhem" tihte an ni a. Rempuia hian a dik zawk kan inhrilh loh vangte leh naupan laia kan lam dan ang anga puitlin hnua lam chhunzawm mai tak vàng niin a sawi a.

A ni tak a! ṭawng hi hman dik loh theih a nih rualin a dik lo a ni tih hriat loh vànga hman dik loh a awm a. A dik zâwk miin min hrilh min hrilh hnu pawha a dik zâwk hman tum lo kan awm thei bawk a. Nula pakhat, "'O' ti rawh," an tih a, "Au" ti tlat zel mai, a tawpah phei chuan "Hetah 'O' ti mah ila, kan khuaah chuan "Au" ka ti thau thau ang," a ti an tih ang deuh hi awm theih a ni. Ka tu leh fate zingah pawh hian, "Ka tui a hal," han tih mai turah, "Ka tui in a hal," an ti a. A dik ka hrilh ka hrilh pawhin an sim hlei thei lo. Hemi ang tho hian, "Ka muthilh a chhuak," te an han ti a, "Ka mut a chhuak," tih tur tia kan han inhrilh pawh hian a dik zawk hi an hmang ṭha duh hauh lo, a buaithlak khawp mai. Word modify te pawh hi an thiam thei lo. "Artui ka kang a nia. Ka artui kang aiin i artui kang hi a tui lo zawk," te an han ti a. "Khatiang tur kha a ni lo, artui in kang a, in kan kha a tui emaw tui lo emaw a ni zawk, in 'kàng' kha ni lovin," te ka han ti ṭhin a, a sâwt lem lo khawp mai.

Eng apawh chu ni se, ṭawng leh thumal dik zawk mi tam zawkin an hriat theih nana hetia thu a rawn ziak ṭhin hi Rempuia R. Lûtmâng hi fakawm ka ti a, rawn ziak zel turin ka ngen a ni. Ka tu leh fate ka zirtirnaa ka beidawng lo ang hian ani pawh hi beidawng mai lo rawh se.

Finance chungchang

Mizo zinga tunlaia economic thiama sawi, MZU-a thawk lai Professor Vanlalchhawna chuan sawrkarin sum a hman dan tur leh enkawl dan tur ṭha deuh mai, "Fiscal Space Chungchang Hi Le" tih a rawn ziak bawk a. Tluangtlam takin, ṭawngkam har tak a rawn hman loh avang leh technical term pawh a tlem thei ber a rawn hman avangin thingtlangpa tan pawh a thu rawn ziah hi hriatthiam har lo turah ka ngai a. Sawrkar hian sum a hman hian a sum hman avanga hlawkna emaw, chânna emaw a awm leh awm loh a ngaihtuah hmasa tur a ni tih hi a thuziak khaikhawmna awlsam ber a ni mai awm e.

"Fiscal space" chu ti hian a rawn sawifiah a. "Fiscal space chu sawrkar hmathar lak nana sum mamawhte budget-ah hmun leh chanvo a neih theih zat sawina a ni," tiin Prof. Chhawna hian hmathar lakna hian thil dang mamawh ngawih ngawih kalpui mekte a tibuai lo tur a ni a, mipui eizawnna kaltluang pangngai a tichhe lo tur a ni, a ti a. Sawrkarin hmathar a lakna tur atan sum a ngaihtuah a ngai a, chu sum chu Central sawrkar aṭangin emaw, State chhunga lak chhiah tihsân aṭangtein emaw, financial market aṭanga loan lak aṭangte emaw hmuh tur a ni, a ti a. Heng hmathar lakna tur atana sum hi Central sawrkarin a peka min pek a nih ngawt loh chuan mipui nghawng thei a nih vangin hmathar lakna turte hi uluk taka ngaihtuah a ngaih thu a sawi uar hle.

Mizoram sawrkarin sum a hmuh dan te, leiba nei lova a awm chhoh dante leh leiba a neih leh tak dante chipchiar angreng takin Prof. Vanlalchhawna hian a rawn ziak a. Mizoram sawrkar sum tam zâwk chu sawrkarin a hnathawkte hlawh atana a hman dante leh Central Pay Commission anga hlawh inpek zelte hi kan tlin lo nia a lan thute rawn sawiin, ti hian a tlangkawmna a rawn nei a :

"A thlawna sem (beneficiary approach) hi economy-in a ṭhatpui mawh hle. Sum alo thlawna riral a tam duh em em a ni. Sawrkar sum pùk aṭanga hmathar lakna chi reng reng hi sawrkar sum (public money) a nihna anga mipui mamawh rotling thil (public assets/public goods) siam nan hman ngei tur a ni a. Mimal thil (private goods) atana pek a nih pawhin sum pùkna zawng zawng khuh zo ngei turin rulhtir tur a ni. A thlawna sem lam chi policy aiin hmasawnna ruhrel ṭha hi a ramin a hlawkpui zawk daih tih a ni. Mirethei ṭanpuina lam a nih loh chuan a thlawna sawrkar sum sem policy hi sawrkar sum hman ral dan ṭha lo tak a ni.

"Mizoram state sawrkar hian sum lakluhna hna ṭha leh lian tham (fiscal space) a nei lo va. Finance Commission aṭanga kan sum hmuhte hi renchem leh hman thiam a pawimawh êm êm a ni. Hmasawnna sum kan pùkkhâwm leh sawrkar laipui aṭanga sum tlem azawng kan hmuhte hi ṭangkai taka hman tur a ni. Hmasawnna sum holam taka hman ral ṭhin avangin ram hmasawnna ruhrel ṭha, rotling kan neih loh phah fo mai hi a pawi hle a ni."

Heng opinion/article palite hi a ruala a rawn chhuak ṭháwih mai hi mak ka ti angreng a. A chhan pawh han ngaihtuah vang vang chuan Mizoram hmasawnna lam tur hlir a ni. Politics leh political party kan hmuh dan leh kan hman dan hi a piansual tawh em avangin Rinfela Zadeng rawn ziah hi ngaihtuah uluk a ngai hle a. Thil har tak, han ngaihtuah mai pawh a thil tihtheih loh hulhual anga lang a ni a. Mahse, tumna a awm chuan kawng a awm tih a nih angin Mizo mipui hian politics hmanga kan ram hi kan siam ṭha duh tak tak a nih chuan tihtheih loh hi a awm lo. State danga an tih kan ít leh kan awh em em hi kan state-ah tih ve theih loh tura ka ngai tlat mai hi a buaithlakna lai tak chu a ni. Chhura chengkek lo tur pawh kan ang khawp mai.

Zu chungchang lah hi inhnialna tawp thei lo ang deuh hian a thu hi a kal tawh a, hei hian kan ram hi a tiṭhuanawp ve hle a ni. Politics a ni emaw, sakhuana lam a ni emaw, "right", "centre" leh "left" tih hi ngiaunger leh ngiaunger lo sawina a ni a. "Right" kan tih chuan a fékfawn pawl, a duh khirh pawl tihna a ni a. "Centre" hi chu fékfawn lem lo, thiangzau lem lote sawina a ni a. "Left” hi phalrai deuh, hriatthiamna thui tak nei sawina a ni, "thiangzau" êm chu an ni lo a, thiangzau kan tih ang hi chu "liberal left" emaw, "extreme left" emaw an ti. Zu chungchangah hi chuan kan kohhran hi a fékfawnin a duh khirh hle a, "extremist" pawh a tihtheih hial awm e. Tun anga kohhranin a duh fîr hi chu thil ṭha ber niin a lang lo. An sakhua, Islam in a phal miah loh, zu chungchangah hian Islam sakhaw zuitu ram (Islamic countries) te hian zu hi an khap tho nain keini Mizorama kan "religious extremist" te ang êm êm hian zu khap chungchangah hian an fír lo. Zu hi kan zing ata lak bo theih ni si lo, mahse thil duhawm lo (social evil) kan chènpui ngai si anga kan pawm theih hun hi changkanna rahbi pakhat kan chuankaina tur chu a ni.

Ṭawng hi hnam anga min siamtu a ni a. Tuna Mizorama kan ṭawng hman ber Mizoṭawng (kei chuan kan ṭawng hi thumal pakhat angin ka ngai) hi ṭawng ral tur (extinct) zinga mithiamte chhùt a ni an ti mauh mai a. Kan ṭawng hi a ral a nih chuan hnam anga kan inpumkhatna a bo ang a, kan hnam pawh a ral mai dâwn tihna a ni a. Kan hnam humhim nan hian kan ṭawng hi kan humhalh a ngai nasa hle a. Tun apang hian mumal awm lovin kan hmang chho ṭan chu a ni deuh dèr mai a. Kan ṭawng hi upate leh zirmite'n a dik nia an hriat hi inzirtir tam a ngai hle a ni.Kan education system aṭangin hei hi kalpui makmawh a ni.

Sawrkar hi mipui enkawltu a ni a, mipui thlan a ni bawk. Min enkawltu tur kan thlan sual palh hlauh chuan a tuartu chu mipui kan ni a, kum nga emaw, kum 10 emaw chhung kun tlawk tlawk kha kan hmabak a ni mai. Sum sema mipui tihlawm hian a daih rei thei lo a, mipui an lawm rengna tur chu sum pek reng a ni mai. Hei hi eng sawrkar mahin an tlin loh thil a ni. Kan political party-te pawh hi an inngaihtuah chian a ngai hle mai. Tunah pawh kan sawrkar hrawn mek chu sum sem turin a inpeih ta at mai a. Hei hian ram tan thil ṭha tluantling a thlen dawn nge, rei lo tê atân mipuiah hlimna a thlen dawn tih chu kan chhût thiam vek àwm e. Mipui lam lah kan lo fing êm êm lêm lo. Kan tu leh fate hlimna tur leh an dam khawchhuahna tur atana lo tawrh ve deuh ai chuan tuna kan nawmna tur kan thlang ṭhin zawk hi kan tih fuh loh fo a ni. Sum sem hi political game a ni tih hai tu mah kan àwm a rinawm lo. Nakkum maiah Legislative Assembly inthlan kan hmachhawn dawn a, hemi atan hian political party-te pawhin hma an la mek a, an hmalaknate hi mipuiin kan dawnsawn thiam a pawimawh hle mai.Thupuia tarlan Vanglaini Daily Newspaper July 12, 2022-a chhuak, Op-Ed page-ah editorial bakah opinion/article pali lai mai a awm a. Editorial tih loh, heng opinion/article-te hi tuihnih tlâk vek an niin ka hria a, tawité têin ka'n belh ve hlak teh ang.

Party nge mimal?

Rinfela Zadeng ziah, "An tling dawn chuang lo..." tih hi mangang aurawl ni berin ka hria a. Kan political system dik tawh lo lutuk avanga mipuiin kan tawrhna hi keimahni, a thlang tlingtute hi kan ni a rawn ti a ni ber a. "Party tê zawk, independent leh hmel thar hmanga ram siam ṭha tura politics khelh tum chu kan ngam lo. "Mipui pawhin, 'An tling dawn chuang lo,' tih rilru an pu tlat," a ti a. Hei hi thil pawmawm mai ni lovin, thudik a ni. Mi ṭha eltiang pawh ni se, a party awmna emaw, a awmna party chu rorel pha tura kan rin loh tlat avangin emaw, kan 'second choice' hi kan thlang fo a ni.
Rinfela Zadengin a ziak chhiartute min ngenna, "...eng party mi leh sa pawh, independent-a dingte pawh, mi ṭha chu vote ngam turin i huaisen ang u," a tih hi inngaihtuah harh nan kan hman a ṭul hle. "Kan party a sawrkar chuan kan chhungkua pawh kan dingchang deuh ang," tih rilru pu rànin kan awmna party emaw hi mi tam zawk, abik takin thingtlang lam hian, kan pu ṭhin a. Mahse kan awmna party a han sawrkar ta chêng a, a thâu sâwktu chu mi tlem te, party hqrs., block leh unit hruaitute an ni leh keuh ṭhin.

Zu chungchangah ngaihdan fel tak nei kan mamawh

Chhingchhip aṭanga thu ziak taima tak, thu ṭha tak tak rawn ziak ṭhin; Patrick Z chuan zu zawrh a rawn rawt leh mauh mai le! Sawrkar phalnain zu ṭum hnih Mizoramah zawrh a nih tawh thu rawn sawiin zu hi ngaia kan neih ṭép lai leh, a in ṭhin pawhin in dan an thiam ṭan viau tawh tih laiin zu zawrh chu sawrkarin khap lehin, bul kan ṭan ṭhat leh ṭhin thute a rawn ziak a. Hetianga kan tihzàn kan tihzàn avàng hian zu hi kan dah hlu leh ṭhin a ni, a ti a. Hei hi zu duh lo, zu zawrh khap tlat duhte pawh hian an hnial thei lo vang. IMFL phai zu dawr pangngaia Rs 300/400 man vel hi Mizoram zu khapna rama Rs 1,300/- man te hial a nih chhoh chuan zu hi a hlu hle a tih loh theih loh.

Patrick Z hian tunlaia ruihhlo (drugs) hluar ta em em pawh hi zu khap vàng ni pakhata a hriat thu a sawi a. Hei hi a dikna chen a awm ang a, a dik lohna chen pawh a awm ang. Mizorama MLPC Act kan hman lai khan drugs hi a awm tho a, buaipui tham em em erawh chu a awm lo a ang. A lehlamah chuan ruihtheihthil tlânglâwn tak, zu ber a vàn tákah chuan kan ṭhalaite'n ruihna tùr zawngin drugs lamah an ṭuan a ang hle a, hei hian drugs, abik takin heroin/methamphatamine/cocaine te hi a tihluar niin a lang.

"Kan ram hruaitute lah hi zu chungchanga mahnia ngaihdan ngelnghet tak han nei fel nalh hi an awm mang lo va, kohhran tihlungawi loh hlau an ni deuh fur mai," Patrick Z hian a ti a. Zu chungchanga ngaihdan fel tak siam awmchhun nia a hriat chu Pu Laldenga kha nia sawiin, "Ani chuan, 'Zu hi kan ram hmelma a ni lo va, kan ṭhian pawh a ni lo. Thil ṭha pawh a ni lo va, thil chhia pawh a ni lo. Thil a ni ringawt mai. A chhiat leh ṭhat chu kan inlaichin danah a awm zawk. Kan ramah hian zu hi kan buaipui lo, zu buaipuitute kan buaipui zawk a ni,' a ti thén mai a," tiin Patrick Z hian hetianga ngaihdan fumfe tak nei ram hruaitu hi awm se chuan kan fel mai a rin thu a sawi.

Ṭawng hi têt laia kan hman danin min hruai sual

Mizo ṭawng dik ngaipawimawh em emtu leh hemi chungchanga article pawh ziak hnem tawh tak, Rempuia R. Lûtmâng chuan he Vanglaini issue-ah hian a subject ngai a rawn tuipui leh hle mai a. Tunlai ṭhangthar leh hranghlui lam deuh pawhin an hman dan dik lova a hriat thumal pasarih a rawn sawifiah a. Chu'ng thumalte chu "Khirhkhiap", "Buaichuar", "Chiarhiar", "Lipse", "Inperhsan", "Chenfakawm" leh "Hlahthlam/hlahkhem" tihte an ni a. Rempuia hian a dik zawk kan inhrilh loh vangte leh naupan laia kan lam dan ang anga puitlin hnua lam chhunzawm mai tak vàng niin a sawi a.
A ni tak a! ṭawng hi hman dik loh theih a nih rualin a dik lo a ni tih hriat loh vànga hman dik loh a awm a. A dik zâwk miin min hrilh min hrilh hnu pawha a dik zâwk hman tum lo kan awm thei bawk a. Nula pakhat, "'O' ti rawh," an tih a, "Au" ti tlat zel mai, a tawpah phei chuan "Hetah 'O' ti mah ila, kan khuaah chuan "Au" ka ti thau thau ang," a ti an tih ang deuh hi awm theih a ni. Ka tu leh fate zingah pawh hian, "Ka tui a hal," han tih mai turah, "Ka tui in a hal," an ti a. A dik ka hrilh ka hrilh pawhin an sim hlei thei lo. Hemi ang tho hian, "Ka muthilh a chhuak," te an han ti a, "Ka mut a chhuak," tih tur tia kan han inhrilh pawh hian a dik zawk hi an hmang ṭha duh hauh lo, a buaithlak khawp mai. Word modify te pawh hi an thiam thei lo. "Artui ka kang a nia. Ka artui kang aiin i artui kang hi a tui lo zawk," te an han ti a. "Khatiang tur kha a ni lo, artui in kang a, in kan kha a tui emaw tui lo emaw a ni zawk, in 'kàng' kha ni lovin," te ka han ti ṭhin a, a sâwt lem lo khawp mai.
Eng apawh chu ni se, ṭawng leh thumal dik zawk mi tam zawkin an hriat theih nana hetia thu a rawn ziak ṭhin hi Rempuia R. Lûtmâng hi fakawm ka ti a, rawn ziak zel turin ka ngen a ni. Ka tu leh fate ka zirtirnaa ka beidawng lo ang hian ani pawh hi beidawng mai lo rawh se.

Finance chungchang

Mizo zinga tunlaia economic thiama sawi, MZU-a thawk lai Professor Vanlalchhawna chuan sawrkarin sum a hman dan tur leh enkawl dan tur ṭha deuh mai, "Fiscal Space Chungchang Hi Le" tih a rawn ziak bawk a. Tluangtlam takin, ṭawngkam har tak a rawn hman loh avang leh technical term pawh a tlem thei ber a rawn hman avangin thingtlangpa tan pawh a thu rawn ziah hi hriatthiam har lo turah ka ngai a. Sawrkar hian sum a hman hian a sum hman avanga hlawkna emaw, chânna emaw a awm leh awm loh a ngaihtuah hmasa tur a ni tih hi a thuziak khaikhawmna awlsam ber a ni mai awm e.

"Fiscal space" chu ti hian a rawn sawifiah a. "Fiscal space chu sawrkar hmathar lak nana sum mamawhte budget-ah hmun leh chanvo a neih theih zat sawina a ni," tiin Prof. Chhawna hian hmathar lakna hian thil dang mamawh ngawih ngawih kalpui mekte a tibuai lo tur a ni a, mipui eizawnna kaltluang pangngai a tichhe lo tur a ni, a ti a. Sawrkarin hmathar a lakna tur atan sum a ngaihtuah a ngai a, chu sum chu Central sawrkar aṭangin emaw, State chhunga lak chhiah tihsân aṭangtein emaw, financial market aṭanga loan lak aṭangte emaw hmuh tur a ni, a ti a. Heng hmathar lakna tur atana sum hi Central sawrkarin a peka min pek a nih ngawt loh chuan mipui nghawng thei a nih vangin hmathar lakna turte hi uluk taka ngaihtuah a ngaih thu a sawi uar hle.

Mizoram sawrkarin sum a hmuh dan te, leiba nei lova a awm chhoh dante leh leiba a neih leh tak dante chipchiar angreng takin Prof. Vanlalchhawna hian a rawn ziak a. Mizoram sawrkar sum tam zâwk chu sawrkarin a hnathawkte hlawh atana a hman dante leh Central Pay Commission anga hlawh inpek zelte hi kan tlin lo nia a lan thute rawn sawiin, ti hian a tlangkawmna a rawn nei a :

"A thlawna sem (beneficiary approach) hi economy-in a ṭhatpui mawh hle. Sum alo thlawna riral a tam duh em em a ni. Sawrkar sum pùk aṭanga hmathar lakna chi reng reng hi sawrkar sum (public money) a nihna anga mipui mamawh rotling thil (public assets/public goods) siam nan hman ngei tur a ni a. Mimal thil (private goods) atana pek a nih pawhin sum pùkna zawng zawng khuh zo ngei turin rulhtir tur a ni. A thlawna sem lam chi policy aiin hmasawnna ruhrel ṭha hi a ramin a hlawkpui zawk daih tih a ni. Mirethei ṭanpuina lam a nih loh chuan a thlawna sawrkar sum sem policy hi sawrkar sum hman ral dan ṭha lo tak a ni.
"Mizoram state sawrkar hian sum lakluhna hna ṭha leh lian tham (fiscal space) a nei lo va. Finance Commission aṭanga kan sum hmuhte hi renchem leh hman thiam a pawimawh êm êm a ni. Hmasawnna sum kan pùkkhâwm leh sawrkar laipui aṭanga sum tlem azawng kan hmuhte hi ṭangkai taka hman tur a ni. Hmasawnna sum holam taka hman ral ṭhin avangin ram hmasawnna ruhrel ṭha, rotling kan neih loh phah fo mai hi a pawi hle a ni."

Heng opinion/article palite hi a ruala a rawn chhuak ṭháwih mai hi mak ka ti angreng a. A chhan pawh han ngaihtuah vang vang chuan Mizoram hmasawnna lam tur hlir a ni. Politics leh political party kan hmuh dan leh kan hman dan hi a piansual tawh em avangin Rinfela Zadeng rawn ziah hi ngaihtuah uluk a ngai hle a. Thil har tak, han ngaihtuah mai pawh a thil tihtheih loh hulhual anga lang a ni a. Mahse, tumna a awm chuan kawng a awm tih a nih angin Mizo mipui hian politics hmanga kan ram hi kan siam ṭha duh tak tak a nih chuan tihtheih loh hi a awm lo. State danga an tih kan ít leh kan awh em em hi kan state-ah tih ve theih loh tura ka ngai tlat mai hi a buaithlakna lai tak chu a ni. Chhura chengkek lo tur pawh kan ang khawp mai.

Zu chungchang lah hi inhnialna tawp thei lo ang deuh hian a thu hi a kal tawh a, hei hian kan ram hi a tiṭhuanawp ve hle a ni. Politics a ni emaw, sakhuana lam a ni emaw, "right", "centre" leh "left" tih hi ngiaunger leh ngiaunger lo sawina a ni a. "Right" kan tih chuan a fékfawn pawl, a duh khirh pawl tihna a ni a. "Centre" hi chu fékfawn lem lo, thiangzau lem lote sawina a ni a. "Left” hi phalrai deuh, hriatthiamna thui tak nei sawina a ni, "thiangzau" êm chu an ni lo a, thiangzau kan tih ang hi chu "liberal left" emaw, "extreme left" emaw an ti. Zu chungchangah hi chuan kan kohhran hi a fékfawnin a duh khirh hle a, "extremist" pawh a tihtheih hial awm e. Tun anga kohhranin a duh fîr hi chu thil ṭha ber niin a lang lo. An sakhua, Islam in a phal miah loh, zu chungchangah hian Islam sakhaw zuitu ram (Islamic countries) te hian zu hi an khap tho nain keini Mizorama kan "religious extremist" te ang êm êm hian zu khap chungchangah hian an fír lo. Zu hi kan zing ata lak bo theih ni si lo, mahse thil duhawm lo (social evil) kan chènpui ngai si anga kan pawm theih hun hi changkanna rahbi pakhat kan chuankaina tur chu a ni.

Ṭawng hi hnam anga min siamtu a ni a. Tuna Mizorama kan ṭawng hman ber Mizoṭawng (kei chuan kan ṭawng hi thumal pakhat angin ka ngai) hi ṭawng ral tur (extinct) zinga mithiamte chhùt a ni an ti mauh mai a. Kan ṭawng hi a ral a nih chuan hnam anga kan inpumkhatna a bo ang a, kan hnam pawh a ral mai dâwn tihna a ni a. Kan hnam humhim nan hian kan ṭawng hi kan humhalh a ngai nasa hle a. Tun apang hian mumal awm lovin kan hmang chho ṭan chu a ni deuh dèr mai a. Kan ṭawng hi upate leh zirmite'n a dik nia an hriat hi inzirtir tam a ngai hle a ni.Kan education system aṭangin hei hi kalpui makmawh a ni.

Sawrkar hi mipui enkawltu a ni a, mipui thlan a ni bawk. Min enkawltu tur kan thlan sual palh hlauh chuan a tuartu chu mipui kan ni a, kum nga emaw, kum 10 emaw chhung kun tlawk tlawk kha kan hmabak a ni mai. Sum sema mipui tihlawm hian a daih rei thei lo a, mipui an lawm rengna tur chu sum pek reng a ni mai. Hei hi eng sawrkar mahin an tlin loh thil a ni. Kan political party-te pawh hi an inngaihtuah chian a ngai hle mai. Tunah pawh kan sawrkar hrawn mek chu sum sem turin a inpeih ta at mai a. Hei hian ram tan thil ṭha tluantling a thlen dawn nge, rei lo tê atân mipuiah hlimna a thlen dawn tih chu kan chhût thiam vek àwm e. Mipui lam lah kan lo fing êm êm lêm lo. Kan tu leh fate hlimna tur leh an dam khawchhuahna tur atana lo tawrh ve deuh ai chuan tuna kan nawmna tur kan thlang ṭhin zawk hi kan tih fuh loh fo a ni. Sum sem hi political game a ni tih hai tu mah kan àwm a rinawm lo. Nakkum maiah Legislative Assembly inthlan kan hmachhawn dawn a, hemi atan hian political party-te pawhin hma an la mek a, an hmalaknate hi mipuiin kan dawnsawn thiam a pawimawh hle mai.

- David M. Thangliana