ENDANGERED SPECIES DAY
Tunlaia mithiamte rilru tihahtu leh an buaipui ber zinga mite chu indona leh kan leilung lo chhe tial tial hi a ni. Leilung a chhia e kan tih hian he lei, hluma siam theih lei hi a pianhmang leh a rawngte a danglam ta tihna a ni lo va, nunna nei chi hrang hrang leh sik leh sa a lo danglamin a lo chhe nasa ta em em a ni tih leh, a chhiat belh zel a, hetianga thil a kal zel chuan nunna nei zawng zawng hi kan buai tial tial ang a, kan la chimit vek dawn a ni tih thu hi a ni.
Chutianga kan leilung pumpuiin kawng hlauhawm leh râlti kan zawh mek lai hian mithiamte chuan chutianga kan lo awm tak chhan chu an han chhui a, Nehemian, “Kei leh ka pa chhungte chu kan lo sual ta si a. I chungah tha lo takin thil kan lo ti ta a ni,” (Nehemia 1:6-7) a tih ang khan, keimahni mihring ngei hi a mawhphurtu chu kan lo ni reng mai tih an chhui chhuak ta a. Chuvangin, leilung dinhmun chhiat takzia leh a tuar hmasatu chu nungcha leh ramhmul an nihzia te, nakinah chuan siam ṭhat rual lohva lo chhiain mihringte pawhin kan la chimih phah theih tur thu hi nasa taka tlangaupui a ngai niin an hre ta a ni. Hemi kawnga kan tih theih pakhat chu nungcha leh ramhmul tam tak an chimit tawh a ni tih leh tunah chimih mai hlauhawmin a dang tam tak pawh dinhmun derthawng takah an dingmek a ni tih puan chhuah vat vat hi a ni.
Chutichuan, hemi kawnga hma lo la tur hian kum 1948 khan ‘International Union for Conservation of Nature” (IUCN) pawl din a ni. He pawl hian a hna ber chu nungcha leh ramhmul dinhmun derthawnga dingte chhui chhuah a, an derthawn dan pawh thliarhran a, chung chu ‘threatened’ (nek chep) leh ‘endangered’ (dinhmun derthawnga ding) an nih dante lo thliarhran a ni. Nunna nei chi réng réng chu an dinhmun hetiang hian an thliarhrang thliah a:-
Least concern (ngaihtuahawm loh berte): Hengte hi chu tun hnai mai atan chuan an ngaihtuahawm lo va. Miten thatin tichhe bawk mah se, an dinhmun a la ngaihtuahawm rih lo.
Near threatened (dinhmun chêp ṭante): Hengte hi chu hun rei vak lova nekchep leh dinhmun derthawnga ding mai thei, an tam lam thlithlai reng ngaite an ni. Hemi pawla telte chu emperor penguin leh American bison-te an ni.
Vulnerable/ threatened (dinhmun chêpte): Hengte hi chu la tlem chhe lutuk lo mah se, miten an thah reng avangin an tlem tial tial a, kan hma hun hla vak lova chimih hlauhawm tak dinhmuna ding mai turte an ni; entirnan an vun leh an kite hralh atan sakei te, sakeibaknei te, samak te, saphu te an that a. Chung ramsate chu nasa zawka humhalh a nih loh chuan an la chimit ngei dawn a ni. A ṭhen chu an chenna mihringin kan tihchhiatsak avangin an dinhmun a chhe sawt em em a, chung an chenna ramngaw chu kan humhalhsak tlat loh chuan zawi zawiin an la chimit mai dawn a ni.
Endangered (dinhmun hlauhawma dingte): Hengte hi chuan kan hma hun rei loteah hian chimih mai theihna an nei tawh a. Ram zau zawk thlir chuan Asian elephant te, blue whale te, green sea turtle-te hi uluk taka vil leh ven reng ngai an ni tawh a. A tihlumtute chu sum tam tak chawitir theih niin leh jail-a tantir thei an ni.
Critically endangered (dinhmun hlauhawm lehzuala dingte): Hengte hi chu beihpui thlaka nasa taka chhanchhuah hna thawh loh chuan kan hma hun rei lotea chimit mai thei tur an ni a. Tun thleng hian tihhlum belh zel an la ni a. Ram danga awm, Africa-a mountain gorilla te, blue fin tuna te, California condor-te hi heng zinga mi an ni. Heng nungchate tihlumtu chu sum tam tak an chawitir a, jail-ah an tantir ṭhin a ni.
Extinct in the wild (ramngawa chimit tate): Nungcha ṭhenkhat chu ramhnuaia an chenna pangngaiah hmuh tur an awm tawh lo va, mihring khawi erawh chu hmuh tur an la awm. Heng zinga pakhat chu northern rhinoceros hi a ni.
Extinct (chimit tawhte): Nungcha chi engemaw zat chu ramhnuaiah emaw, mihring bulah emaw hmuh tur awm lovin an chimit vek tawh a, khawvelah hian kan hmu leh ngai tawh dawn lo a ni.
Mizoram dinhmun hi mi ramte anga chiang taka chhinchhiah ni lo mah se, nungcha lian ṭhenkhat chu an chimit tawh a, hmuh tur an awm tawh lo. Nungcha chi hrang tam tak leh ramhmul chi tam tak chu dinhmun derthawng takah an ding tawh ngeiin a rinawm. Aizawl khawpuia cheng leh thingtlanga cheng mi kuthlei ṭhenkhatten inthemthiamna atana kan ran ram sava tam tak an that fo mai te hi a pawi lutuk a, tunah pawh kan thlaiten a tuar nghal pang a nih hi. Heng nungcha suattu mi sualte hian an nungcha suatte chu chhuang zâwk âwm takin social media lamahte an nungcha thah thlalakte pholangin a humhalhtu sorkar leh tlawmngai pawlte elsên takin an la rawn ṭawngkhum zui ṭhin a, nungcha tihhlum a pawizia leh sorkarin a hrem theihna a natzia hi an hre lo a ni ngei ang.
USA-ah khuan khawmual leh tuipuia nungchate humhalhtu pawl pahnih United States Fish and Wildlife Services (FWS) leh National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)-te chuan dinhmun hlauhawma ding thilsiamte humhalhna dan ‘The Federal Endangered Species Act’ chu an duang chhuak a, chu chu President Richard Nixon-an December 28, 1973 khan a nemnghet (signed) ta a ni. Tin, The National Endangered Species Day chu United States Senate chuan kum 2006 khan a pawmpui leh ta bawk a. Chuta ṭang chuan kum tin May thla Zirtawpni vawi thumnaah ‘Endangered Species Day’ chu hman chhoh a lo ni ta zel a ni. He mi ni hian an hmanna hmun apiangah leilung humhalh a ṭulzia an puang chhuak a, naupangte pawhin thil chi hrang hrangin an lo entir ve ṭhin a ni.
Hman lai kan pipute khan nungchate kha an lo lainat em em ṭhin a. Lo an hal tuk hian lo an hal avanga nungcha thite râlna leh sûnna neiin tumah feh lovin awm nî an kham ṭhin. Chumi ni chu ‘kâng nghah daih ni’ an ti. Tunlaia lo hâl nia mei kâng hlauva tlanchhia nungchate mi ṭhenkhatin an lo cháng a, an lo tihlum ṭhin hi chuan kan pipute rilru kha a persan ta hle a ni. Kan pipute khan ramsa no hruai an that ngai lo va, sava bu awp lai an dáwm (perh) ngai bawk hek lo. Kan pipute kha lo tho leh ta se, mi ṭhenkhat chet dan hi chu zahpuiawm an ti hlein a rinawm.
Enge kan sawi tak ang le? Kan ram hi kan hmangaih takzet em? Pathianin leilung enkawl tura thu min pek hi kan ngai pawimawh takzet em? Kan rama tuihnàte hi lo pung leh se ka duh takzet em? Kan ram chhiat zel hi kan duh lo takzet em? Bihar State-a miten min rawn siam ṭhatsak dawn lo va, anmahni ringawt chuan nungchate leh ramngawte hi an inveng him thei bawk hek lo. Nungcha leh ramngaw humhalh hna hi kan zavaia kan mawhphurhna a ni a, tih theih erawh a inang lo mai a ni. Ngaihven ula, fimkhur rawh u; in khingpui Diabola chu sakeibaknei rum ṭhin angin a ei theih tur zawngin a phi ruai ṭhin (I Petera 5:8) tih ang khan kan bul velah leilung tichhetu rilru piangsual hi chu an awm reng dawn. Venhim leh siamṭhat hna hi Pathianin kan zavaia mawhphurhnaa a dah a ni zawk. ‘Nang i awmna hmunah, kei ka hmunah’ tih hla ang khan, kristiante phei chu kan awmna hmun apianga hmahruaitu tur kan ni a, chuvangin, vawiin aṭang hian enge tih theih ka neih ve tia ngaihvenin nasa zawkin i bei tlang vek teh ang u.
- Dr. C. Lalhmingliana Bio-diversity and Nature Conservation Network (BIOCONE) Mizoram