Kan ti mah mah ṭhin em?
Mizorama awm reng ta lo chu han chuan chhuah chang hian thil thar eng emaw hmuh tur a awm ṭhin a. Pawn lam aṭanga thlira Mizoram dinhmun leh thil thleng veiawm tak te pawh a awm ṭhin. Thil pahnih khat han tarlang ila.
1. Condom fakna - Taxi leh City bus ṭhenkhatah Mizoram State AIDS Control Society (MSACS) leh Transport Department ṭangkawp hmalaknain condom fakna sticker, HIV kaina tam ber Sex, CONDOM hmang ziah rawh, tih inziak a intar thliah thluah a. Ṭum danga la hmuh ngai loh a nih avangin, ualau taka condom fakna tar chiam mai chu hnam dangte lakah a mualphothlak mang e ti zawngin rilru a kal nasa a. Kawng kam langsar laiah pawh condom fakna hi hmuh tur a tam hle. MSACS te hian an chan lam chauh ngaihtuahin an ti mah mah a ni lo maw aw! kan ti vawng vawng mai.
HIV/AIDS kan hmelhriat ṭantirh khan Mizoten namen lovin kan hlau a, ṭhenkhat phei chu kan thauvah min man deuh roh va. A veite an thih pawhin sarangin kan pack a, mitthi ina leng ngam lo hial te pawh kan awm a nih kha! Tunah chuan khati lutuka ṭihkhaina kha chu a kiang ta; a inkai chhawn theihna leh tihdam theih loh natna a nihna chu a la pangngai reng si.
Kum 1990 October thla aṭanga 2017 February thla thlenga thisen test tawh zat chu 5,98,807 a ni. Hei hi a mihring zat ni lovin mi hrang hrang thisen test (vawi) zat a ni. Mi engzat thisen nge test ni tawh tih hi a hriat theih chiah loh. Thisen test tawhte zingah HIV positive mi 14,456 lai an awm tawh a ni. He natna hrik pai hmuhchhuah hi a kum telin an pung zel a ni ber a. Kum 2004-2005 ah mi 280 an nih laiin 2015-2016 chhunga hmuhchhuah chu mi 1325 lai an ni. A hrik kai ngei si, la hmuhchhuah loh engzat tak awm ang maw...
Hriat chian theih chinah he natna hri kai zinga tam ber, mi 8984 chu mipat hmeichhiatna aṭanga kai an ni. HIV positive an ni tih inhriate zingah a darh zel loh nana ṭhahnemngai taka thawk an awm laiin midangin kai ve se ti zawk mah pawh awm theih a ni. Positive an ni tih la inhre lo mipat hmeichhiatna a nghal tak si mi eng emaw zat an awm ngeiin a rinawm bawk. Mi ṭhenkhat nunphung leh khawsa zia enin, hmalakna ṭha tak a awm lo a nih chuan he natna vei hi kan la pung zel dawn niin a lang.
Hetiang hi kan ram dinhmun a nih mek avang hian he hri hlauhawm tak, min run mektu hian kawng tinrengin min tichhe dawn niin a hmuh theih. Chuvangin, condom campaign hi tih makmawh kan chunga innghat a lo ni ta. Hmuh tam na na na chuan rilru a hruai nge nge a. UNAIDS pawhin condom hi AIDS darh zel tur venna man tlawm ber leh
ṭangkai em em si a ni tih a pawm. Thailand leh India ram state ṭhenkhatah condom campaign sâwtzia finfiah a ni tawh bawk. Mizoram pawhin tun aia nasa zawka condom campaign kan mamawh. Helama mawhphurtute pawh hian an la bei nêp mah mah niin a hriat. Zahthlakah kan la ngai tlat a, inthup tlat kan duh a nih chuan zofate hi kan inzak ral raih mai ang tih a hlauhawm hlel ta love. Hnam dang hmuh atan mawi lo hle a kan hria a nih chuan condom aiah kawhte kawr/ hawng, AIDS aiah tihdam theih loh natna emaw te pawh ti ta mai ila kan hrethiam vek dawn tho si a.
2. Aadhar Card - A nihphung chu sawi vak ngai lovin kan hre tlang tawh awm e. Mizoram buai lai khan ramhnuaimi laka hriat hran theih nan tualchung mite chu Identity Card mawlte siamsak an ni. Tunah hian ramdang mi laka India khua leh tui hriat hran nan Identity Card changtlung deuh zawk, mit naute leh kut zungṭang thlalak tihlan telna chu sorkar laipui ruahmannain siam mek a ni. Dt 15.10.2015 a Supreme Court order, Aadhar Card hi mahni duhthu (voluntary) liau liau a siam chi a ni a, loh theih loh thil (mandatory) a ni love, tih hi thu ding lai a la ni reng a. Dt 23.3.2017 a The Hindu chanchinbu-in a sawi dan chuan, sorkar aṭanga hamṭhatna (welfare scheme) dawnna tur thilah Aadhar Card hi hman ngei ngei tur a ni lo, tih hi Supreme Court thu ding lai a ni bawk.
State ṭhenkhat, Meghalaya, Arunachal Pradesh leh Assam etc ahte Aadhar Card hian pawimawhna thûk tak a la nei tehchiam lo. Mizoramah erawh chuan bank ṭhenkhatten Aadhar Number thehluh an phut a. October 2016 aṭang khan Aadhar number theh lut lote chu gas subsidy pawh tih tawpsak an lo ni reng mai! State danga Aadhar nei lo te pawhin a tlâwma kan lak theih laia Mizorama a tova lei a ngai bik hi enge a chhan ni ang le? Ration Card nena thlunzawm tumna thawm a awm an la ti ta deuh deuh! Kan sorkar hian hmanhmawh ṭul lem lovah chak takin hma a la leh mai ang em?
Aadhar/ UID hi a hlauhawm lo nachungin kan Mizopui eng emaw zatin sakawlh chhinchhiahna a ni ang tih an hlau em em mai bawk si. Muangchang deuh zawka tih theih ni reng si ah hian kan phi ruai a, ṭul lovah kan inti ralkhel a ni mai em? A nawrtuin an nawr hmanhmawh avanga hmun hla tak aṭanga Mizorama haw vang vangte lah chu thlalatuten a remchan rih loh thu hrilhin an lo hnar rawl nen. Heti rum rum leh heti niah nuaih tur hi chuan sorkar laipui pawhin min beisei a rinawm lo mawle.
3. Sun control - Kum 2012 May thla khan Supreme Court chuan motor a sun control hman khapna thupek a chhuah a. Chumi bawhzuina chu ni maw, Mizoram sorkar chuan sun control hman khapin bel tawhte pawh a khawhtir leh vek a. Mi tam takin mahni duh thu ni hauh lovin a thlawnin sum an khawhral a, mi eng emaw zat eizawnna a tawp bawk. He thil hi Mizoramin kan mamawh chiah em tih hi ngaihtuah tham tak a ni awm e. Hman kum lawka khauh taka kan khap kha kum 2017 ah erawh chuan hmuh tur a lo awm leh ta nual lehnghal a. Mizoram sorkar a muthlu nge a ṭhangharh ta zawk le?
4. Birth control - India sorkar chuan kum 1952 khan National family Planning Programme a duang a, hei hi khawvela a hmasa ber a ni. India ram mihring (Mizovin vai kan tih mai) tlimpui pun chak dan ngaihtuah chuan thil ṭul tak a ni. Mizoramah pawh 1980 chho vel lai khan he programme hi na taka kalpui a ni a, chung hun laia doctor tam takin an hriatthiam dan ber chu ‘fa neih tlem’ tih a ni. Doctor junior deuh, mi zai phur rual phei chuan ṭan an la nasa lehzual ni awmin an insawi. He hmalakna hi sawt pawh a sawt hle. Sorkar laipui aṭangin lawmman cheng nuai 25 lai kan dawng a nih kha. Lawmman lawmawm tak ni maw? Hmalam thlir thiam deuhten insiam ṭhatlohzia leh kan hnamin kan mamawh lohzia an sawi ṭhin te chuan bengkhawn a hlawh lo hle a. Fa nei thei tawh lo tura insiam tam tak an awm a, nau piang an tlem rawih rawih mai a nih kha. Tunah erawh chuan Health and Family Welfare Department te pawh an ṭhangharh ta deuh a, fa neih tlem ngawr ngawr aiin chhang khat zawka fa neih lam an zirtir uar ta.
Tlipna - India sorkar laipui policy leh programme reng reng hi India ram laili leh vai tlimpui dinhmun thlira duan a ni deuh zel a. Central thuawih loh ngawt chu kan tih dan tur ni bik lo mah se Mizoram dinhmun leh a ram mipuite tana ṭha tur thlir reng chunga fimkhur taka kan lo thlitfim zel a pawimawh a. Kan sawtpui tur chu chak taka kalpui a, kan hnam tana ṭha lo tur thilah chuan ṭuan fum deuh leh hnial kalh hreh loh te pawh kan zir a ṭul hle mai. “Bawhchhiatna zeptute chu an hmuingil lo vang a, zep lova inpuanga hawisantute chuan zahngaihna an hmu ang”, tih dungthulin kan chhiatna lai kan zep tlat chuan ralthûm mai thei dinhmunah kan ding ang a, zep lova thawhsan tuma kan beih chuan kan ṭhatpui zawk ngei ang le.
- R. Vanlalngena